آقای الیاس زمزم

 

مقالات پژوهشی مدرسه علمیه حقانی قم

 

 مقالات پژوهشی مدرسه علمیه حقانی قم

 

 

تقدیم به:

پیشگاه حضرت ولی عصر روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء قلب عالم امکان که همیشه مراقب و دعاگوی ما هستند.

  

با سپاس از:

استاد عزیزیان که در این پژوهش پاسخگوی پرسش های بنده بودند و حقیر را از راهنمایی های خود بهره مند ساختند و در قرآنی بودن این پژوهش اصرار بسیاری داشتند.

از آقای انصاری که در راه پیدا کردن مطالب و سایر کارهای پژوهشی با وجود مشغله های زیاد بنده را یاری کردند.

و همه کسانی که در ارائه این پژوهش ما را یاری کردند و زمینه این کار را آماده نمودند.

 

چکیده

فعل ماضی استمراری فعلی است که در گذشته به صورت مستمر انجام گرفته و به صورت کان + فعل مضارع ساخته می شود البته این قاعده در مورد خداوند صادق نیست بلکه بسیاری از صفاتی که به وسیله این ترکیب برای خداوند می آید معنای ثبوتی دارد و ثبوت خبر را برای اسم کان که هو مستتر است میرساند.

در ترجمه فارسی بر سر فعل ماضی استمراری "می" می آوریم .

  

مقالات پژوهشی مدرسه علمیه حقانی قم

 

مقدمه

یکی از مهم ترین علم ها بعد از بعثت پیامبر اکرم علم ادبیات عرب بوده که میتوان گفت در صورت عدم یادگیری آن فهم منابع دینی دشوار است.

در میان علوم ادبیات عرب علم صرف یکی از مهم ترین علوم است و از لحاظ رتبه در مرتبه دوم و بعد از علم لغت قرار دارد.

 در علم صرف به تغییرات کلمه پرداخته می شود. یکی از انواع کلمه فعل نام دارد. در بحث فعل سه زمان وجود دارد ماضی، مضارع و مستقبل. یکی از انواع ماضی، ماضی استمراری است که در این پژوهش ما به آن می پردازیم.ان  شاءالله

ابتدا چیستی ماضی استمراری را مورد بحث قرار می دهیم و سپس به سوالات ذیل پاسخ خواهیم داد. ان  شاءالله

- فعل ماضی استمراری در زبان عربی در چه جایگاهی قرار دارد؟

- معنای ماضی استمراری در زبان فارسی و زبان عربی چگونه است؟

- ساخت ماضی استمراری چگونه است؟

- آیا ماضی استمراری در قرآن هم به کار رفته است و آیا همیشه به صورت ماضی استمراری ترجمه می شود؟

هدف از این  پژوهش آمادگی و فراگیری مهارت پژوهش و تحقیق بود که گامی برای تمرین مهارت تحقیق و پژوهش می باشد. در ضمن در زمینه ماضی استمراری بنده جای پژوهش مفید و مختصری را در مدرسه حقانی خالی می بینم. در این پژوهش ما سعی کردیم پژوهش قرآنی باشد لذا بخش دوم را به

 بررسی این موضوع در قرآن کریم اختصاص داده ایم. امیدوارم این پژوهش گامی در راستای پژوهش های کامل تر و کاربردی کردن مطالب درسی در قرآن به طور گسترده تر باشد.

در ضمن، بیشتر مطالبی که در متن آمده و آدرسی برای آن درج نشده، حاصل سوالاتی است که از اساتید بزرگوار پرسیدم.

از آنجا که هیچ اثری خالی از عیب و نقص نیست، لذا خواهشمندیم که دوستان نظرات و پیشنهادات خود را نسبت به پژوهش بیان فرمایند و عیوب آن را به بنده اهداء کنند.

 

بخش 1(ماضی استمراری چیست؟)

فصل 1(جایگاه ماضی استمراری در زبان عربی)

 

فعل در دستور زبان به سه دسته ماضی، مضارع و مستقبل تقسیم می شود.

طبق دستور زبان عربی فعل ماضی به 4 نوع تقسیم میشود که عبارتند از : ماضی مطلق، ماضی نقلی، ماضی بعید، ماضی استمرار. (البته در زبان فارسی ماضی التزامی نیز استعمال میشود )[1]

ماضی استمراری فعلی است که در گذشته به طور پیوسته انجام گرفته است.[2]شکل های مختلف آن بر اساس ضمایر آن به صورت زیر است.( با فعل رفت(ذهب) صرف شده است)

در زبان فارسی:

می رفتم  می رفتی  می رفت  می رفتیم  می رفتید  می رفتند

در زبان عربی:

کان ذهب   کان ذهبا   کان ذهبوا   کان ذهبَت   کان ذهبَتا   کان ذهبنَ     کان ذهبتَ   کان ذهبتُما   کان ذهبتُم   کان ذهبتِ   کان ذهبتما   کان ذهبتنَّ کان ذهبتُ   کان ذهبنا

  

فصل 2(معنا و ساخت فعل ماضی استمراری)

 

در دستور زبان فارسی این فعل با آوردن "می" بر سر ماضی ساده ساخته میشود. همچنین برای تاکید و نشان دادن بهتر استمراری بودن می توان کلمه "همواره" را قبل از فعل ماضی استمراری آورد.          کنتم تکتمون:همواره کتمان میکردید.

در زبان عربی اختصاص فعل مضارع به ماضی در چند مورد صورت میگیرد:

1. هرگاه دوحرف جازم "لم" و "لمّا" بر سر آن بیاید مانند آیه "لم یلد و لم یولد"

2. هرگاه با مرفوع خود، خبر کان و اخوات آن واقع شود، بدون اینکه قرینه ای باشد که زمانش را از ماضی به زمان دیگر تغییر دهد، که در این حالت فعل ماضی استمراری ساخته میشود. مثال: زیدٌ کان یذهبُ

گاهی بین "کان" و فعل مضارع یک یا چند کلمه فاصل میشود که این کلمه اسم کان است و وقتی کلمه ای فاصل نباشد اسم کان "هو مستتر" است. فعل در ماضی استمراری حکم خبر کان را دارد[3]

نکته: در مورد خداوند گاهی خبر کان که هم می تواند فعل باشد و هم اسم، برای ثبوت یک ویژگی به کار میرود که در این حال دیگر معنای فعل ماضی یا مضارع لحاظ نمی شود بلکه تنها برای ثبوت فعل برای خدا می باشد.

یادآوری: برای نشان دادن بهتر استمرار در ترجمه فعل ماضی استمراری، گاهی قبل از فعل، کلمه" همواره " را می آورند

بخش 2(ماضی استمراری در سوره مبارکه بقره)

در این بخش ما به بررسی ماضی استمراری در سوره بقره می پردازیم و به تفاوت ترجمه های اساتید بزرگوار آیت الله مکارم شیرازی،جناب آقای فولادوند، حجه الاسلام و المسلمین انصاریان وجناب آقای بهرام پور می پردازیم و در نهایت در ذیل هر آیه نظر شخصی خود را هم بیان میکنم.

 

*سوره بقره آیه 33

أَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَ مَا كُنتُمْ تَكْتُمُونَ

فولادوند: آنچه آشکار میکنید و آنچه را پنهان میداشتید میدانم

بهرام پور: میدانم آنچه را شما آشکار میکنید و آنچه را پنهان میداشتید

مکارم: میدانم آنچه را شما آشکار میکنید و آنچه را پنهان میداشتید

انصاریان: آنچه آشکار میکنید و به آنچه پنهان میدارید دانایم

می گویم:بنده با ترجمه آقایان فولادوند، بهرام پور و مکارم موافقم زیرا با دقت بیشتری ترجمه کرده اند و در ماضی استمراری بودن آن دقت بیشتری داشته اند. آقای انصاریان آیه را به صورت مضارع ترجمه کرده اند.

  

*سوره بقره آیه 75

قَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِّنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ الله

فولادوند: گروهی از آنان سخنان خدا را می شنیدند

بهرام پور: گروهی از آنان سخنان خدا را می شنیدند

مکارم: عده ای از آنان سخنان خدا را می شنیدند

انصاریان: گروهی از آنان کلام خدا را همواره می شنیدند

می گویم:نظر من با نظر آقایان یکسان است البته ترجمه استاد انصاریان استمرار را بهتر نشان میدهد (به وسیله کلمه "همواره")

 

*سوره بقره آیه 114

أُوْلَئكَ مَا كاَنَ لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائفِين

فولادوند: آنان حق ندارند جز ترسان در آن مسجدها درآیند

بهرام پور: آنان را نشاید که وارد این مکانها شوند جز با ترس و هراس

مکارم: چنین کسانی نمی توانند جز با ترس و وحشت وارد این کانونهای عبادت شوند

انصاریان: آنان را شایسته نیست که در آن مراکز عبادت در آیند جز در حال ترس

می گویم:ظاهر آیه این است که معنای جمله اینچنین باشد: "آنان داخل نمی شوند در آن مراکز عبادت جز در حال ترس"

اما آقایان مثل اینکه این نکته را رد کرده اند و فعل را به صورت مضارع و انشایی آورده اند. ظاهرا در این ترجمه ها دقت هایی در زمینه های تفسیری شده که اینگونه ترجمه کرده اند. اما بنده ترجمه هایی از قبیل ترجمه ی تفسیر آسان، آقای ارفع و آقای پورجوادی هم نگاه کردم که نظر آنها به نظر بنده نزدیک است.

 

*سوره بقره آیه 143

وَ مَا كاَنَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُم

فولادوند: خدا بر آن نبود که ایمان شما را ضایع کند

بهرام پور: خدا بر آن نیست که ایمان شما را ضایع کند

مکارم: و خدا هرگز ایمان شما را ضایع نمیکند

انصاریان: خدا بر آن نیست که ایمان شما را تباه کند

میگویم:اینجا طبق نکته ای  که در فصل دوم پژو هش آوردیم میتوان گفت این عمل( ضایع نکردن ایمان) برای خدا امری ثبوتی است و به صورت ماضی استمراری ترجمه نمی شود همان طور که آقایان ترجمه کرده اند.

 

 *سوره بقره آیه170

أَ وَ لَوْ كاَنَ ءَابَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئا وَ لَا يَهْتَدُون

فولادوند: آیا هر چند پدرانشان چیزی را درک نمیکرده و به راه صواب نمی رفته اند

بهرام پور: آیا هر چند پدرانشان چیزی نمی فهمیدند و هدایت نیافته بودند

مکارم: آیا اگر پدران آنها چیزی نمی فهمیدند و هدایت نمی یافتند

انصاریان:  هرچند پدرانشان چیزی نمی فهمیدند و راه نمی یافتند

می گویم:بنده با آقایان فولادوند، مکارم و انصاریان موافق هستم اما آقای بهرام پور فعل دوم را به صورت ماضی بعید ترجمه کرده اند که به نظر من بهتر بود به صورت ماضی استمراری ترجمه می شد چون به فعل قبل عطف شده است.

 

*سوره بقره آیه 172

وَاشْكُرُواْ لِلَّهِ إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ

فولادوند: اگر تنها او را میپرستید خدا را شکر کنید

بهرام پور: شکر خدا به جای آورید اگر تنها او را می پرستید

مکارم: شکر خدا به جای آورید اگر تنها او را می پرستید

انصاریان: و خدا را سپاس گزارید اگر فقط او را میپرستید

می گویم:"خدا را سپاس گزارید اگر همواره فقط او را پرستش می کردید" این جمله باید به صورت ماضی استمراری ترجمه شود و ظاهرا آقایان به این نکته توجه کافی نداشته اند. البته در معنا زیاد اثری ندارد اما در دقت ترجمه شاید بی تاثیر نباشد.(ممکن است دلیل مضارع ترجمه کردن آقایان طلبی بودن جمله قبل آن باشد که باعث می شود مضارع ترجمه کردن، معنا را بهتر برساند)

  

 *سوره بقره آیه 184

وَ أَن تَصُومُواْ خَيرٌ لَّكُمْ  إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ

فولادوند: اگر بدانید روزه گرفتن برای شما بهتر است

بهرام پور: روزه گرفتن برای شما بهتر است اگر می دانستید

مکارم: و روزه گرفتن به نفع شماست اگر می دانستید

انصاریان: روزه گرفتن اگر بدانید برای شما بهتر است

می گویم:به نظر بنده اگر آقای انصاریان و فولادوند هم فعل تعلمون را به صورت ماضی استمراری ترجمه می کردند  دقیق تر می بود.

( بنده با آقایان مکارم و بهرام پور موافقم.)

 

*سوره بقره آیه 187

عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَختَانُونَ أَنفُسَكُم

فولادوند: خدا میدانست که شما با خود ناراستی می کردید

بهرام پور: خدا می دانست که شما به خود خیانت می کنید

مکارم: خدا می دانست که شما به خود خیانت می کردید

انصاریان: خدا می دانست که شما به خود خیانت می کنید

می گویم: نظر من با آقایان انصاریان، مکارم و فولادوند به دلیل دقت در ماضی استمراری بودن فعل موافق است.( البته ظاهرا این ترجمه آقای بهرام پور آنچنان تفاوتی در مفهوم آیه ایجاد نمی کند)

 

*سوره بقره آیه 232

مَن كاَنَ مِنكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الآخِر

فولادوند: هر کس از شما به خدا و روز بازپسین ایمان دارد

بهرام پور: هر که از شما به خدا و روز واپسین ایمان دارد

مکارم: تنها افرادی از شما که ایمان به خدا و روز قیامت دارند

انصاریان: کسانی از شما که به خدا و روز قیامت ایمان دارند

می گویم: "هر کس از شما به خدا و روز واپسین همواره ایمان می داشت" البته شاید ترجمه آقایان درست و روان تر باشد اما به نظر می رسد که اگر استمرار را به وسیله "همواره" یا کلمات دیگر بهتر می رساندند دقیقتر بود.

 

 

 



[1]  تصاریف، محمدی، ص 180

[2]  زبان فارسی دوم دبیرستان، وزارت آموزش و پرورش، ص 38

[3]  موسوعه فی الصرف و النحو، بدیع یعقوب، ص 444

 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.