مقالات پژوهش

 

 

                           بسم الله الرحمن الرحيم
    




تقدیم :
تقدیم به همه شهدای هشت سال دفاع مقدس





تقدیر از:
تمامی عزیزانی که بنده را در این پژوهش یاری نمودند.

 

بسم الله الرحمن الرحيم وصلي الله علي محمدوآله الطاهرين والعن الدائم علي اعدائهم اجمعين
دررساله اي كه پيش روي شماست درصددروشن ساختن وجوه تمايزبين "اسم فاعل"و"صفت مشبهه"هستيم مسأله ي مورد بحث ازنوع مسائل هليه ي مركبه  است .ما دراين رساله نظري جديد ارائه نمي كنيم بلكه تنهاذكرتفاوت هابراي ماموضوعيت دارد.درضمن ازآنروكه بيشتر اين تفاوتهادرهمه ي منابع بررسي شده تقريبا به سياقي مشابه ذكرشده اندوبرخي ازمنابع نيزتنها به ذكربعضي از آنهاپرداخته اندلذادراين پژوهش تفاوت جديدي آشكارنمي شود.
ساختاربحث ازاين قرار است كه ابتدا در ضمن مقدمه توضيحات اجمالي درمورد دو مشتق نامبرده ارائه ميشودسپس واردبحث اصلي مي شويم كه ازدوبخش"تفاوتهاي لفظي"و"تفاوتهاي معنوي"تشكيل شده است.بخش اول ازشش فصل متشكل است كه عبارتندازتفاوتهاي مربوط به نحوه ي ساخت، اوزان، تأنيث ،مبدأاشتقاق، ، صيغ و وزن عروضي.وبخش دوم تنها از يك فصل تحت عنوان حدوث وثبوت متشكل است.درپايان نيز درمبحث خاتمه دو تفاوت نحوي ذكر مي شود.
دراين جابرخود لازم ميدانم از اساتيد محترم بويژه استادعزيزيان واستاد حياتي كه اساتيد راهنما ومشاور بنده بودند تشكر وقدر داني هرچندناچيزبه عمل آورم.

 


  اسم فاعل  : اسمي است كه دلالت مي كند بر آنچه فعل و حدث  از آن واقع شده يا قائم به آن است بر وجه معناي حدوثي .  
مانند :     كاتب
    مُكرِم
متقدّم
مستغفر
اسم فعال در ثلاثي مجرد بر وزن «فاعل» مي آيد  (كاتب) و در غير ثلاثي مجرد از فعل مضارع معلوم آن با تبديل حرف مضارعه به «ميم» مضمومه و مكسور كردن ما قبل آخر – اگر مكسور نباشد- ساخته مي شود.
مانند:    «ناظر» از فعل ينظُرُ
    «مستغفر» از فعل يستغفِرُ

صفت مُشَبَّهَه (مُشْبِهَه) : صيغه اي است كه مشتق از فعل لازم است و دلالت به ثبوت   براي صاحب آن مي كند.
مانند:     حسن( ذو حسن)
    كريم(ذو كرم)
نكته: مراد از ثبوت آن است كه وجود صفت در صاحبش تقييدي به زمان ندارد . پس هر آنچه از ثلاثي به معناي فاعل بيايد در حالي كه وزن فاعل ندارد ولي دال بر ثبوت است صفت مشبهه مي باشد و ثبوت كه دز اين جا مراد است بيشتر با فعل لازم تناسب دارد.
اوزان صفت مشبهه :
1.    در فعل ثالثي بر وزن «فَعِلَ» : فَعِل مانند فَرِح / أفعَل مانند أحول / فَعلان مانند شبعان / مواردي نيز مانند «سالم» وارد شده است .
2.    در فعل ثلاثي بر وزن «فَعُلَ» : كثيراً فَعْل مانند ضخم / فعيل : شريف/ قليلاً : فَعَل مانند حسن/ غير آن مانند جبان ، حامض
3.    در غير ثلاثي مجرد بر وزن اسم فاعل مي آيد. مانند : معتدل / مستقيم/ مطمئن
اطلاق «صفت مشبهه» به اسم بر وزن اسم فاعل منوط بر اين است كه از آن اراده ي ثبوت شود و اين از قرائن موجود در كلام استنباط مي شود.

 


بخش اول
تفاوت هاي لفظي
فصل 1 : تفاوت در نحوه ي ساخت

اسم فاعل از مصدر ماضي غير ثالثي با ساختن مضارع آن و جايگزيني «ميم» مضمومه در اوّل آن + مكسور كردن حرف ماقبل آخر ساخته مي شود . مصلا در قاوَمَ :
    مضارع : يقاوِمُ     جايگزيني «ميم» مضمومه به جاي حرف مضارعه و مكسور كردن ما قبل آخر    مقاوِم
صفت مشبهه در ثلاثي مجرد در سه مورد وزن قياسي ( وقتي كه معناي فعل دال بر لون ، عيب يا زينت باشد)دارد . و در مابقي موارد وزن سماعي كه بعضضي از آنها در قسمت تعريف صفت مشبهه گذشت ، برخي اوزان ديگر صفت مشبهه در غالب شعر عبارتند از :
وزن صفت مشبهه نيك بدان                    صعبٌ خسنٌ حسن شجاع عطشان
مرّ احمد و سيّد و غيور است و جبان                 طاهر جنب و سليم و صفر است و هجان


فصل 2. تفاوت در اوزان
با بررسي تفاوت اسم فاعل با صفت مشبهه در نحوه ي ساخت آنها طبيعتاً تفاوت در اوزان آن ها نيز روشن مي شود ف امّا با توجه به بحث هايي كه در رابطه با معناي اين اوزان وجود دارد ، اين مطلب كه هر وزني چه معنايي مي تواند داشته باشد در صفحات بعد صحبت خاهد شد ، ان شاء ا... .




فصل 3. تفاوت در نحوه ي تأنيث    
 

         

فصل 4. تفاوت در مبدأ اشتقاق 
صفت مشبهه از فعلي مشتق مي شود كه در حقيقت لازم است يا متعدي اي است كه كه در حكم لازم است و در منزله آن .
مثال 1 : حسن ، جميل
مثال2 :    فارع القامه     عالي الرّأس     زماني كه از آنها اراده ي ثبوت شود و نه تجدّد و حدوث.
و امّا اسم فاعل از هر دو فعل ( لازم و متعدي ) ساخته مي شود در حالي كه تقييدي به اين امور ندارد . مثل رافع ، منقبض.
تفاوت در صيغ
اسم فاعل در ثلاثي مجرد و غير آن 6 صيغه دارد . كه هر كدام از آنها مي توانند ضمايري را ( به صورت جوازي) در خود داشته باشند.
اما صفت مشبهه : در صفت مشبهه نيز اين گونه است مگر در آن مواردي كه مونث و مذكر شان يكسان است كه جمع سالم ندارند و جمع مكسّر بسته مي شوند.


فصل 6. وزن عروضي
صفت مشبهه در بعضي موارد با مضار خود در «حركات و سكنات» مجارات و همراهي دارد و در برخي موارد ديگر اين طور نيست . اين در حالي است كه فعل آن ثلاثي ( مجرد يا مزيد) باشد و مراد از مجارات دو چيز است:
1.    تساوي تعداد حروف متحرك و ساكن در همه ي آنها.
2.    ترتيب متحرك و ساكن بودن در آنها(يعني مماثل هم بودن = هم وزن عروضي)
يعني اگر حرف دوم ، سوم يا جهارم و غيز آن در يكي از آنها متحرك باشد و در ديگري نيز چنين باشد . يا اگر ساكن باشد و در ديگري نيز ساكن باشد . ولي اتفاق در نوع حركت شرط نيست . گاهي ممكن است كه اولي در يكي از آنها مفتوح و در ديگري مضموم باشد.
مثال : ساكن الريح / أشام الطالع        كه مضارع آنها يسكن و يشؤم مي بشاد.
و مثال هاي خلاف اين امر: خيص ، ثمين ، هجين ، لطيف
كه مضارع آنها به ترتيب ، يرخص ، يثمن ، يهجن و يلطف مي باشد.
و صفت مشبهه از مصدر غير ثلاثي مجرد  در مجارات با مضارعش ناچار است . اين زماني است كه اصلا اسم فاعل يا مفعول باشد كه آن دو نيز در غير از ثلاثي مجرد مجاري مضارع 0خود هستند . پس چون از آنها اراده ي ثبوت شد صفت مشبهه مي شوند . چون صفت مشبهه بالاصالتهاز غير ثلاثي ساخته نمي شود.
اما : اسم فاعل همواره با مضارع خود مجارات دارد. چه در ثلاثي مجرد و چه در غير آن.
مثل : فاهم ، مكافح ، مرتفع
كه مضارع آنها به ترتيب : يفهَم ف يكافح و يرتفع مي باشد.


بخش دوم :
تفاوت هاي معنوي
فصل 1 حدوث و ثبوت و استمرار اتصاف ذات به صفت

صفت مشبه در معنايي دائمي ملازم صاحبش دلات دارد. ( يا معناي شبه دائم ) پس محدود به زمان ماضي به تنهايي يا مضارع يا حال و يا مستقبل نيست و همين طور محدود به 2 تا از اين زمان ها نيست . پس لاببد از اين است كه معناي آن زمان هاي سه گانه را مجتمع باشد + دوام صفت يا شبه آن و اين چيزي است كه ببرخي نحاة از آن به عنوان « دلالت بر معني در زمان گذشته ي متصل به حال ( حاضر) ممتد مع الدّوام» ياد كرده اند. براي آن كه اتصال زمان گذته به حال و دوام آن در زمان حال مستلزم دوام آن در زمان آينده نيز مي باشد . حتما بنابراين بر قول أقوي نمي توان گفت كه صفت مشبهه از يكي از زمان ها مقتصمه ات . مثلا الوجه حاسنٌ أمس أو الآن أو غدآٌ . امّا رأي ضعيف تري نيز وجود دارد كه مي گويد : قابل پريرش است كه گفته شود الوجه حاسنٌ أمس أو الآن أو غداً.
لذا بنابر قول اقوي هرگاه صفت مشبهه با يكي از قيودي كه دلالت بر معناي ثبوتي اي بكند كه عدول از آن هيچ گاه صورت نمي گيرد مثل جميل الوجه يا اين كه احياناً عدول از آن صورت مي گيرد مثل سريع الحركة / بلي ء الغضب در كسي كه اين ها جزء طبع او شده و بر او ملكه شده باشد. و اگر احياناً از اين اتصاف به صفت عدول كند چون حالت غالبي آن ذات ، داشتن آن صفت است ، حكم ملزومه ي آن براي صاحبش نقض نمي شود ولي در اسم فاعل اين طور نيست و اسم فاعل مستجمع جميع ازمنه نمي باشد.
خاتمه
برخي تفاوت هاي نحوي   :
1.    امتناع تقديم معمول صصفت مشبهه بر آن اگر شبيه به مفعول باشد حال آن كه در اسم فاعل اين امر جايز است.
2.    وجوب سببية معمول مجرور ( يا منصوب ) آن به خلاف اسم فاعل.








منابع ومآخذ
1..........................................................................................النحوالوافي

2.........................................................................................درسنامه ي صرف

3..........................................................................................صرف ساده

4..........................................................................................مبادي العربيه

5..........................................................................................منطق وفلسفه

6..........................................................................................علوم العربيه

7..........................................................................................شذالعرف

 

 

 

 

 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.