مقالات پژوهش

 

 

بسم الله الرحمن الرحیم

 

 

چکیده:  
          وزن يعني بیان آهنگ کلمه همراه با مشخص کردن حروف اصلی آن  از زائد.كه خود بردو نوع است :1- عَروضی 2-تصریفی(صرفی)   كه  فايده اصلي آن تسهيل و تسريع در تَفهيم و تَفَّهُم كلمات زبان عربي است ، همچنين براي بدست آوردن وزن كلمات بايد قواعدي را رعايت كرد‌ كه تعداد اين قواعد در كتب مختلف يكسان نيست  و اين پژوهش با آوردن اقوال مختلف و ارزيابي آنان با موضوع تعداد قواعد وزن به اين نتيجه مي رسد كه در تعداد قواعد وزن نظر افراد مختلف است اما آنچه که مهم است  یعنی محتوای این قواعد همه یکسان است وتفاوت درهمان محدود تعداد  باقی مانده است .   





فهرست مطالب :
پیشگفتار
دیباچه
فصل اول :  مقدمات آشنایی با وزن
     كليات
      وزن و قواعد در لغت
      وزن در اصطلاح
       انواع  وزن
      فایده وزن
فصل دوم : بیان اقوال مختلف درمورد قواعد تشخیص وزن
       بررسی حروف اصلی وزائد کلمه
     نکاتی پیرامون « ف ،ع ، ل »
  بیان اقوال مختلف
             کتاب آموزش صرف
             کتاب درسنامه صرف
             کتاب صرف ساده
             کتاب صرف ساده جدید
             خلاصه قواعد وزن از کتابهای شرح شافیه رضی الدین استرابادی- الممتع الکبیر لابن عصفور- مجموعة الشافیه- المغنی فی تصریف الأفعال (دکتور محمّد خالق عضیمة
             بیان چند نکته پیرامون قواعد وزن
فصل سوم: نتیجه گیری از اقوال
       نتیجه گیری
      چکیده
       فهرست منابع

 

 

 

      ((وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا)) 1
        وبگو پروردگارا !مرا در (هر كاري ) با صداقت وارد كن ،وباصداقت خارج ساز !واز سوي خود ؛حجتي ياري كننده برايم قرارده . 2

       خداوندا تو را سپاس مي گوييم كه دراين دوران حساس از زندگي، ما را تـوفـيـق دادي تا با عـده اي از خوبان اهـل عـلمت همنشين گـرديم  و در اين عرصه حـساس ، تلاش كـنيم تا خود ، دنيا ، آخرت وهدفمان ، هدفِ آفـرينشمان  را بشناسيم ؛... و شايد، در اين گيرو داد ، در روي گري عاشقانت مس سياه وجودم كمي خدايي شده ، آيينه دوستـانم ، سربازان دلدارم گـردد . كه اگر  در اين مكان دل آدمي صيقل يابد چيزي جزخدا براي انعكاس ندارد، پس خدايي مي شود.
 
         امـيد كه با ايـن خـرده كار كـه ذره نـاچـيزي است تـقـديم بـه آستـان ربـوبي پـروردگـار، تـوانسته بـاشيم  قـدمي بـراي رسيـدن به مقصود خـود كه هـمان رضاي خدا و خدايي شدن است برداشته باشيم .   
سلامتي وتعجيل در ظهور آقا امام زمان صلوات         

1- سوره اسراء (17) ايه (80)                                                          

2-ترجمه آيت الله مكارم 


دیباچه   :

        در این تحقیق که پیش روی شماست  سعی شده است این موضوع مورد بحث و کـند وکـاش قرار گیرد که ، آیا قـواعـد وزن منحصر در 6 قاعده صرف ساده  است ، یا، خیر؟ و به طور کلی تلاش شده است  تا خواننده پس از خواندن این تحقیق ضمن رسيدن به پاسخ سوال اصلی به پاسخ این سوالات نیز برسد.
1- قواعد وزن چیست وبه چه تعداد است ؟
2- آیا قواعد وزن که در اکثر کتب صرفی در مورد آن بحث  شده تفاووت آشکاری باهم دارند یا صرفا بادقیق شدن در مثال ها قواعد جدیدی ساخته شده است؟
3- آیا قواعد وزن موجود کاملا جامع ومانع هستند؟
4- امکان اضافه کردن تبصره یا قاعده ای به قواعد موجود هست یا خیر ؟
و نیز به اختصار مطالبی در مورد انواع ،فواید وموارد استفاده  وزن آورده شده است .
        با توجه به این مطالب نظر بنده این است که قواعد وزن در همه کتب همسان است وکیفیت آن یکی است اما از نظر تعداد نظر صرفیون مختلف است، که آنهم به نظر و سلیقه افراد در چیدمان  وشمارش قواعد بر می گردد، برای مثال قاعد 1 وزن در کتاب صرف ساده تبدیل به دو قاعده در ویرایش جدید آن شده  ولی هیچ تغییری در این قاعده رخ نداده است .
       همچنین اگر خواننده گرامی  به دنبال پيشينه اين پژوهش باشد  باشد تا مورخ 25/2/90 هیچ تحقیقی در فضای مجازی (اینترنت)  با این موضوع یافت نشد.                                                                                                             
      
         لازم به ذکر است که این پزوهش در3 فصل شامل فصل اول مقدمات، فصل دوم بیان اقوال مختلف و فصل سوم  ارزیابی و نتیجه گیری از اقوال بيان شده است ، که در تمامی بخش ها سعی شده کاملاً مستند و با مراجعه ي دقيق به کتب صرفی مطالب آورده شود .
        و نيز  برای نوشتن این پژوهش منابعی چون :                                                                             

1-شذالعرف ،احمد حلاوی ،ص27الی 30                                                                                  

2- شرح الشافیه،نرم افزار         ،جلد 1،ص10الی 24                                                                    

3- شرح النظام،نرم افزار         ،ص21الی 27                                                                              

4- شرح ابن عقیل،نرم افزار         ،ص 597الی 599                                                                          

5- لامیه الافعال ،محمد بن عبد الله ابن مالک الاندلسی
مورد مطالعه قرار گرفت ولی به علت اینکه این منابع در سطح بالایی قرار دارد ومتن آن نیز عربی هست  و برای استفاده کامل از آن  در متن تحقیق نیازمند زمان  کافی برای ترجمه بود   لکن از استفاده ی ترجمه این منابع صرف نظر شد اما سعی شد در تمامی بخش های این تحقیق از این منابع استفاده شود.
 
«    الهی چنان کن سرانجام کار        تو خوشنود باشی و ما رستگار     »



فصل اول :
 مقدمات آشنایی با وزن


        با توجه به این که موضوع این تحقیق بیشتر در حیطه علم صرف از ادبیات عرب است واز آن جهت كه علم صرف به آموزش تغييرات كلمه مي پردازد و قواعد وزن در اين جهت نقش بسيار كليدي دارد  بهتر دانستم که نخست اجمالاً باعلم صرف آشنایی مختصری پیدا کنیم .
 صرف در لغت
      صرف در لغت عبارت است از «رد الشیءمن حاله الي حاله، او ابداله  بغیره ،...»1 وچند معنای دیگر که جامع تمامی آن معانی ،تغییر و تبدیل ودگر گون کردن است 2.    
صرف در اصطلاح
        یکی از ویژگیهای زبان عربی خاصیت تبدیل پذیری آن است.تبدیل لغات به دو صورت است3.
1-    تبدیل کلمات به یکدیگر؛ به طوری که کلمه جدید، معنای جدید داشته باشد. برای مثال
حُسن      حَسُنَ ، یَحسُنُ ، َسنات ، مُحسَن
2- تبدیل کلمه به کلمه دیگر؛ به طوری که لغت جدید, معنای تازه ای ندارد5                                             

مانند:   ردد       رد   _    قول       قال      _     اءمان       ایمان

1- راغب اصفحانی،مفردات الفاظ القرآن،همین ماد                                                                                                 

2- محمدی، محمد حسین، تصاریف ،ص20                                                                                

3- شرح التصریح ، شرح اُشمونی،اوضح المساک ،باب«التصریف»                                                                              

4- عرب خراسانی ،علی ،درسنامه صرف ص 58   
تعریف علم صرف
        علم صرف، دانشی است که به قوانین تبدیل وتغییرات ذاتی کلمات می پردازد؛چه این تغییرات از قسم اول باشـد ،که با عناویـنی مانند :اقـسام فعل، اوزان فعـل، مشتـقات اسمی ، تثـنیه وجمع بررسی می شود ؛ وچه ازقسم دوم ، که با عناوینی مانند:تخفیف همزه ،ادغام ،اعلال بررسی میشود1.
موضوع علم صرف
         موضوع علم صرف کلمه است ؛ از آن جهت که در معرض تغییرات مذکور است.از آنجا که این نوع تغییرات در حرف راه ندارند ــ مگر به ندرت ــ آنها از موضوع علم صرف خارج اند2.

فایده علم صرف
       فایده علم صرف تسهیل در شناخت ساختمان کلمات است که خود شامل دومفهوم
 1- شناخت کلمه و معنی آن ، و2- قدرت بر ساختن کلمات، میشود3 .



1- عرب خراسانی ،علی ،درسنامه صرف صفحه 58  (برای تحقیق بیشتر ر-ک :شرح شافیه ،ج1ص6 ؛اوضح المسالک ،ج3 ،ص302؛ شرح التصریح علی التوضیح ،ج2ص654 ؛شرح نظام ،ص17 ؛شرح التصریف  ،ص170)                                                           

2- همان ص 60                                                                                                                                           

3- براي نوشتن اين مطلب از 1- صرف ساده 2- درسنامه 3- تصاريف  استفاده شده است
      بعد از این آشنایی اندک با علم صرف وگذشتن از بیان برخی تعریفات و نکات نوبت به آشنایی  با وزن ، قواعد آن و بررسی نکاتی پیرامون این دو بحث مي رسد که به شرح زیر می باشد.
«وزن» و «قواعد» در لغت
        وزن: از ریشه« و، ز، ن» و از باب ضَرَبَ،یَضربُ می باشد که در کتاب« فرهنگ بزرگ جامع نوین » این گونه معنی شده است  ((وَزن ،زنَه:سنجش ،اهمیت ،سنگینی و گرانی ))1        
       قواعد: از ریشه «ق ، ع ، د» بوده که در کتاب« المصباح المنیر» چنین معنا شده است  ((بمعنی الظابط وهی الامر الکلی المنطبق علی جمیع جزئیاته ))  به طور کلی به معنی ضابطه «قانون کلی» می باشد.2
       از مجموع این دو معنی می توان به این رسید که قواعد وزن در لغت به معنای« قوانین کلی سنجش» می باشد.
وزن در اصطلاح
      وزن : بیان آهنگ کلمه است همراه با مشخص کردن حروف اصلی از زائد.3


1- فرهنگ بزرگ جامع نوین  ج1ص2175                                                                                                                     

2- المصباح المنیر ص510                                                                                                         

3- خراسانی مصطفی ،صرف ساده ص 14
  انواع  وزن
       وزن بر دو نوع است:1- عَروضی1 2-تصریفی(صرفی)
1- وزن عروضی وزنی است که در آن متحرک یا ساکن بودن حرف {و تعداد حروف } لحاظ می شود نه نوع حرکات؛ مثلاً جَعفَر با بُرثُن هم وزن است به وزن عروضی2.
2- وزن صرفی عبارت است از:تطابق موزون با وزن در نوع حرکات، سکون، اصالت، زیادی حروف و تعداد حروف؛ بنابر این ،جعفر با جوهر هم وزن است نه با برثن .3
فایده وزن
      شاخص ترین فایده وزن این است که آن معیار و ترازوی سنجش کلمات عربی( اسم ، فعل) است4 و برای نشان دادن حروف اصلی، زائد و اصل کلمات ( قبل از تغییر صرفی )از وزن استفاده  می شود،به طور کلی می توان گفت وزن بیانگر چگونگی ساختار کلمه است همچنین است که استفاده از وزن در سرعت فهم ،نقش بسیاری دارد برای مثال وقتی میگوییم « یقول » بر وزن        « یفعل » است ، به مخاطب می فهمانیم  که:
اولاً:حرف اول زائد است .                                                                                           

دوماٌ : حرکت واو به قاف منتقل شده .                                                                           
 1-  عروض یعنی میزان و ترازوی سنجش اشعار ( محمدی، محمد حسین، تصاریف ،ص20 )                                        

2- خراسانی مصطفی ،صرف ساده ص 14                                                                       

3- محمدی، محمد حسین، تصاریف ،ص39                                                                                                           

4- همان ،ص20  
سوماً: از آنجا که وزن یفعل یکی از وزن های فعل مضارع معلوم ثلاثی مجرد است یقول فعل مضارع است . پس شنونده با شنیدن کلمه یفعل سه مطلب را متوجه شد.1
     همچنين وزن در دو مقام مورد استفاده قرار می گیرد :
1- در مقام تعلیم که هرگاه استاد بخواهد حرف اصلی و زائد کلمه را به دانش آموز یاد دهد به جای اینکه یک یک حروف اصلی زاید را معرفی کند ، وزن کلمه را به او می گویید و او با توجه به وزن حروف اصلی وزائد و دیگرخصوصیات کلمه را تشخیص می دهد .
2- در مقام تعلم و فراگیری . در این مقام دانستن وزن ازاین جهت وسیله ی تشخیص حروف اصلی  از زائد و دیگر خصوصیات کلمه است که علمای صرف ابنیه اسماء وافعال اوزان هر بنا را به دست  اورده و معرفی کرده اند. متعلم با حفظ کردن و در نظر گرفتن اوزان اسماء و افعال ،به هنگام برخورد به کلمه ای بدون  مراجعه به کلمات متجانس ، وزن آن را از میان  اوزان مضبوطه پیدا می کند و در بسیاری از موارد حروف اصلی وزائد آن را با توجه  به  وزن مربوط به آن، به دست می آورد .2
          با بررسي نكات اين دو صفحه در مورد فوايد وزن و كنار گذاشتن قسمتهايي از ان كه مربوط به معنا و تعريف صرف است تا فايده ان ، به اين نتيجه مي رسيم كه فايده وزن به اختصار عبارت است از كمك به سرعت  فهم افراد در دو مقام تعليم وتعلم .


1- عرب خراسانی ،علی ،درسنامه صرف ص 84                                                                                                    

2- شرح رضی بر شافیه ،ج1،پاورقی ص12

فصل دوم :
    بیان اقوال مختلف در مورد قواعد تشخیص وزن


بررسی حروف اصلی وزائد کلمه  
         برای اینکه حرف اصلی کلمه از حروف زائد مشخص شود، سه حرف « ف»، « ع »و « ا » را به ترتیب به جای حرف اصلی به کار می برند ؛ مثلا می گویند:کَتَبَ بر وزن فَعَلَ وعَلِمَ بر وزن فَعِلَ است و حَسُنَ بر فَعُلَ.علت اینکه از میان حروف بیست و نه گانه ی عربی ، سه حرف << ف – ع – ل >> را به عنوان وزن انتخاب کرده اند،این است که ماده ی  ف  ع  ل با تمامی افعال و کارها می سازد؛ مثلا اگر کسی بزند، در حقیقت فعل و کاری انجام داده یا اگر بخورد، در حقیقت فعل و کاری انجام داده یا اگر بخندد، در حقیقت فعل و کاری انجام داده یا اگر بخوابد، در حقیقت فعل و کاری انجام داده و همینطور؛ اگر چه برخی موارد استثنا شده اند؛ مانند مات( بر وزن فعل= مرد)که شخص مرده، کاری انجام نداده است.
 وحکیم مولوی در مثنوی معنوی چه نیکو این موضوع را به نظم در آورده است :
ماتَ زیدٌ، زید اگر فاعل بود                                                                                 لیک فاعل نیست کو عاطل بود
 او ز روی لفظ نحوی،فاعل است                                                                         ور نه او مقتول و موتش،قاتل است
فاعلی چه کو چنان مقهور شد                                                                           فاعلی ها جمله از وی دور شد   
1- محمدی، محمد حسین، تصاریف ،ص39

نکاتی پیرامون « ف ،ع ، ل »
       « ف ،ع ، ل » علاوه بر اینکه به عنوان معیار و وزن سنجش کلمات عربی هستند ، خودشان مستقلا و به عنوان موزون نیز به کار می روند ؛ مانند آیه شریفه ی )): أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ)) فیل/1 ،(( إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ)) حج/14 (( وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ)) حج/77 ((ف))، ((ع)) و((ل)) به کار رفته در آیات فوق و سایر موارد مشابه،خود دارای وزن است؛ مثلا می گوییم: فعل درآیه ی شریفه ی << كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ >>، بر وزن فعل است و این امر استبعادی ندارد ؛ زیرا فعل اول ، موزون و فعل دوم، وزن است به سخن دیگر دو فعل به اعتبار تفاوت موزون و وزن، با هم متفاوت هستند(به اصطلاح حمل شی بر نفس,لازم نمی آید).
       در مقابل حروف اصلی کلمه(اسم و فعل)به ترتیب ف ، ع ، ل قرار می گیرد واگر کلمه ای بیش از سه حرف اصلی داشته باشد ، لازم وزن تکرار میشود؛بنابراین وزن ثلاثی دارای یک لام و وزن رباعی دارای دو لام و وزن خماسی، دارای سه لام خواهد بود؛ مثلا سَالَ بر وزن فَعلَ ، دِرهَم بروزن فِعلَل  وسَفَرجَل بر وزن فَعَللَل است.توضیح بیشتر اینکه مثلا در سال سین فاءالفعل،همزه عین الفعل و لام، لام الفعل است و در کلمه  درهم ، دال فاءالفعل، راء عین الفعل ، هاء لام الفعل اول و میم لا الفعل دوم است و در کلمه سفرجل  سین فاءالفعل ، فاء عین الفعل ، راء لام الفعل اول ، جیم لام
الفعل دوم و لام ، لام الفعل سوم است.1

1- محمدی، محمد حسین، تصاریف ،ص40

بیان اقوال مختلف
1- کتاب آموزش صرف
      در ساخت وزن باید به نکات زیر توجه کرد:
1-حرف زاید در صورتی که تکرار حرف اصلی باشد در وزن ذکر نمی شود  بلکه حرف مقابل حرف اصلی در وزن تکرار می شود بنابراین ((عَلَّمَ))بر وزن((فَعَّلَ))و ((جَلبَبَ)) بر وزن ((فَعلَلَ)) است.
(این قاعده  در صورتی که منجر به پیدا شدن وزن نادری شود جاری نشده و خود حرف زاید در وزن آورده می شود، به همین جهت گفته می شود (( بُطلان)) بر وزن((فُعلان))است نه((فُعلال)) زیرا وزن((فُعلال))در کلام عرب نادر است.2)
2-اگر بعضی از حروف اصلی کلمه ای به جهت قواعد صرف حذف گردد در وزن نیز حرف مقابل آن حذف می شود.به عنوان مثال گفته می شود((قُل))بر وزن((فُل))است زیرا حروف اصلی آن((ق/و/ل))است.
3- کلمه ای که دارای قلب مکانی بوده یعنی در حروف اصلی آن جا به جایی صورت گرفته باشد در وزن آن نیز قلب مکانی صورت می گیرد. بنابراین ((جاه)) بر وزن((عَفَلَ))است زیرا با مراجعه به کلمات هم خانواده آن مثل «وَجْه»،« وَجیه»،« وجهَه»،« وجاهَه» دانسته می شود که ترتیب اصلی حروف آن به صورت(و-ج-ه) بوده است.
1- حسینی ،سید قاسم و...،آموزش صرف ص  22                                                                     2- «شرح االنظام:7و6»
4-اگر حرکت حرفی به جهت قواعد صرف تغییر کرده باشد در صورتی که در کلمه حذف یا قلب مکانی صورت نگرفته باشد در وزن حرکت اصلی مراعات می شود به عنوان مثال گفته می شود ((قال))بر وزن «فَعَلَ» است چون در اصل (قَوَلَ) بوده و((یَقُولُ))و((یَمُدُّ)) بر وزن یَفْعُلُ می باشد چون در اصل((یَقْوُلُ و یَمْدُدُ))بوده اند و اگر در کلمه حذف یا قلب مکانی صورت گرفته باشد در وزن حرکت فعلی مراعات می شود به عنوان مثال گفته می شود:((رُمُوا))«اصل آن رُمِیُوا بوده» بر وزن فُعُوا و حادی (اصل آن واحد بوده)بر وزن عالِف است.
     از آنچه گفته شد می توان به آسانی وزن کلماتی زير را بدست آورد
 مَدَّ= دارای دو حرف اصلی متماثل است و حرکت عین الفعل آن به علت وجود قاعده تغییر کرده است پس وزن آن فَعَلَ می باشد
    ِاجْلوّاز=بر وزن اِفْعِوّال است زیرا هر دو واو آن زاید است.
سَیِّد=بر وزن فَیْعِل است زيرا در اصل سَیْوِد(از ماده(س و د)) بوده و یاء آن زاید و واو اصلی می باشد
   مَقُولٌ=بر وزن مَفُولٌ و مَبِیعٌ  بر وزن ((مفیل)) است زیرا در اصل((مَقْوُولٌ))و((مَبْیُوعٌ))بوده اند و عین الفعل آن دو حذف شده است.



2-    کتاب درسنامه صرف
برای نشان دادن وزن یا هیات و شکل کلمه به ترتیب مراحل زیر انجام می پذیرد:
1- به جای حروف اصلی کلمه به ترتیب«فاء عین لام» قرار می گیرد.اگرکلمه بیش از سه حرف اصلی داشته باشد، لام تکرار می شود.حرکت و سکون هر یک از حروف وزن مطابق با حرکت وسکون حرفی است که مقابل آن قرار می گیرد.به وزن کلمات زیر توجه کنید:
علم               فعل                   قمطر         فعل                         درهم        فعلل
جخدب         فعلل                  سفرجل      فعللل                         قذعمل      فعللل
2-اگر کلمه ای حرف زائد داشت باشد، در وزن نیز خود حرف زائد ذکر می شود: (جز در باب افتعال ... )
قاتل            فاعل                   اجلواذ       افعوال                       جعافر       فعالل
اگر حرف زائد تکرار حرف اصلی باشد_چه حرف زائد برای الحاق به وزن دیگر باشد مانند قردد و برای الحاق نباشد: مانند قتل_در وزن نمی آید؛ بلکه درصورت اول (به جز وزن نادر ) معادل حرف اصلی تکرار می گردد و درصورت دوم معادل حرف اصلی مشدد می شود:
قردد            فعلل                   قتل            فعل                           قتال        فعال


1- عرب خراسانی ،علی ،درسنامه صرف ص 84

3-در کلماتی که در آنها تغییرات صرفی نوع دوم(تغییرات لفظی(اعلال، ادغام
وتخفیف همزه) که در تعریف صرف گفته شد)صورت گرفته است ابتدا باید حرکات
و حروف به اصل خود باز گردند، سپس وزن کلمه مطابق آن ذکر شود مانند:
  بیع           بیع           فعل                                         رد          ردد         فعل
  دعا          دعو         فعل                                          یود         یودد       یفعل
نکته:برای تعیین وزن در دو مورد نیازی به بازگشت به اصل نیست:
1-هرگاه بر اثر تغییرات لفظی یکی از حروف اصلی حذف شده باشد که در این صورت معادل آن نیز در وزن حذف می شود مانند:
قل           فل             بع          فل              ید         فع             یعد         یعل
2-هرگاه برخی از حروف اصلی از موضع خود جا به جا شده باشند که در این صورت معادل آن در وزن نیز جا به جا می شود.همچنین حرکات با توجه به کلمه فرعی گرفته می شود  مانند:
جاه(از وجه)                       عفل
فاء یفاء(از فای یفای)            فلع یفلع
ناء یناه (از نای ینای)             فلع یفلع


3- کتاب صرف ساده
براى اينكه حروف اصلى كلمه از حروف زائد مشخص شود سه حرف ف ع ل را بترتيب بجاى حروف اصلى بكار مى‏برند مثلا مى‏گويند كتب بر وزن فعل و علم بر وزن فعل است و همينطور در ساختن وزن كلمات قواعد زير بايد رعايت شود
1- در مقابل حروف اصلى بترتيب ف ع ل قرار مى‏گيرد و اگر كلمه‏اى بيش از سه حرف اصلى داشته باشد لام وزن تكرار مى‏شود بنا بر اين وزن ثلاثى داراى يك لام و وزن رباعى داراى دو لام و وزن خماسى داراى سه لام خواهد بود مثلا سال بر وزن فعل درهم بر وزن فعلل سفرجل بر وزن فعللل است.
2- اگر در كلمه‏اى حرف زائد بود چنانچه حرف زائد تكرار حرف اصلى باشد مثل سلم و جلبب در وزن نيز حرفى كه مقابل حرف تكرار شده قرار مى‏گيرد تكرار مى‏شود مانند سلم فعل و جلبب فعلل و اگر چنين نبود خود زائد را در وزن مى‏آورند مانند عالم فاعل و معلوم مفعول.
3- حركت هر كدام از حروف وزن بايد مانند حركت همان حرفى باشد كه در مقابل آن قرار مى‏گيرد بنا بر اين علم بر وزن فعل و عليم بر وزن فعيل و علوم بر وزن فعول خواهد بود مگر اينكه حركت بر اثر قواعد اعلال و غيره كه خواهد آمد تغيير كرده باشد كه در اين صورت حركت اصلى مراعات مى‏شود .مثلا مى‏گوييم قال بر وزن فعل است زيرا در اصل قول بوده است و نيز مى‏گوييم يمد بر وزن يفعل است زيرا در اصل يمدد بوده است و همينطور...


1- طباطبایی ،محمد رضا ،صرف ساده ص96   
4-اگر در كلمه‏اى حرف مشدد كه نمودار دو حرف همجنس است باشد با مراجعه به كلمات همجنس بايد ببينيم آن دو حرف هر دو اصليند يا هر دو زائد يا يكى اصلى و ديگرى زائد در صورت اول وزن را بدون حرف مشدد مى‏آوريم مانند مر مرور كرد كه مى‏گوييم بر وزن فعل است و در صورت دوم همان زائد مشدد را در وزن مى‏آوريم مانند اجلواز بهم چسبيدن كه مى‏گوييم بر وزن افعوال است و در صورت سوم هر گاه نتوان تشخيص داد كه حرف اول از دو حرف همجنس زائد است يا دوم هر كدام از ف ع ل وزن را كه مقابل آن حرف قرار گرفته باشد مشدد مى‏كنيم مثلا مى‏گوييم سلم بر وزن فعل و احمر بر وزن افعل است و هر گاه بدانيم كداميك از آن دو زائد است و كدام اصلى وزن را بدون حرف مشدد مى‏آوريم مثلا مى‏گوييم سيد بر وزن فيعل است و على بر وزن فعيل.
5-اگر بعضى از حروف اصلى كلمه طبق قواعد اعلال و غيره كه خواهد آمد حذف شود از وزن نيز حرفى كه مقابل آن است حذف مى‏شود مثلا مى‏گوييم قل بگو از قال يقول بر وزن فل و هب (ببخش) از وهب يهب بر وزن عل و ف (وفا كن) از وفى يفى بر وزن ع است.
-6اگر در كلمه‏اى قلب (قلب مكانى) واقع شده بود يعنى ترتيب اصلى فاء و عين و لام بهم خورده بود در وزن نيز ترتيب ف ع ل بهم خواهد خورد مثلا مى‏گوييم جاه بر وزن عفل است زيرا با مراجعه به كلمات همجنس آن از قبيل وجه وجيه وجاهت و غيره معلوم مى‏شود ج عين الفعل و ا كه منقلب از واو است فاء الفعل مى‏باشد


4- کتاب صرف ساده جدید
این کتاب قواعد وزن را در 7 قاعده شمارش کرده که فرق اصلی این کتاب با کتاب قدیمی صرف ساده  در مبحث قواعد وزن در قاعده 1و 2 آن است که به شرح زیر می باشد
1- طباطبایی ،محمد رضا ،صرف ساده ص7(تدوین سال90-89
قاعده 1- در برابر حروف اصلی به ترتیب «ف»،«ع»و«ل» قرار می گیرد ،مثلا می گوییم: ذهب بر وزن فعل است .
قاعده 2-چنانچه کلمه ای بیش از سه حرف اصلی داشته باشد  لام وزن تکرار می شود در نتیجه وزنه کلمه رباعی دارای دو «لام»و وزن کلمه خماسی دارای سه«لام»خواهد بود مثلا می گوییم : درهم بر وزن فعلل و سفرجل بر وزن فعلل است.
همیطور که مشاهده کردید همان قاعده 1 کتاب قبلی تبدیل به دو قاعده در کتاب جدید صرف ساده شده بدونه هیچ تغییری ؛ و قواعد بعدی نیز مانند کتاب قبلی می باشد .
5-خلاصه قواعد وزن از کتابهای شرح شافیه رضی الدین استرابادی- الممتع الکبیر لابن عصفور- مجموعة الشافیه- المغنی فی تصریف الأفعال (دکتر محمّد خالق عضیمة(  1
وزن نویسی در مجرّد:
1.    هر یک از فاء و عین و لام را در مقابل حروف اصلی قرار می‌دهیم.
2.    حرکات و سکنات حروف اصلی را به وزن انتقال می‌دهیم.
3.    اگر حروف اصلی از سه حرف تجاوز کرد، لام را تکرار می‌کنیم.
نکته: اگر اصل کلمه متضمّن ادغام نبود ولی وزن آن مقتضی ادغام داشت ادغام در وزن اعمال می-شود، مانند: سِبَطر که گفته می‌شود: فِعَلّ و سَفَرجَل که گفته می‌شود: فَعَلَّل و یحمرِرُ (»یحمرّ) که گفته می‌شود: یفعَلّ.
1-   به نقل ازوب سایتhttp://varethan.com/main/sarf.html
وزن نویسی در مزید فیه:
1.    اگر حرف زائد تکرار حرف اصلی نباشد، عیناً در وزن تکرار می‌شود که در این صورت حرف زائد به ناچار یکی از حروف «سألتمونیها» است. مانند: قاتَلَ: فاعلَ، اعشوشب: افعوعل.
2.    اگر حرف زائد تکرار یکی از حروف اصلی باشد، در وزن همان حرف اصلی تکرار می‌شود، چه تکرار به قصد الحاق باشد یا غیر آن، مانند: جلبَبَ: فعلَل، قطّعَ: فعّلَ ، (اطتَلَبَ») اطّلَب(باب افتعال): افّعل. در اینجا اگر در وزن عین حرف زائد را می‌آوردیم فهمیده نمی‌شد که از تکرار حرف اصلی به وجود آمده.
3.    رضی اضافه می‌کند که اگر حرف زائد با ادغام در حرف اصلی تغییر کرد، تابع ما بعد است و مانند آن حرف اصلی می‌آید مانند: (تزیّن») ازّیّن: افّعّل، (تدارک») ادّارک: افّاعل. کلمات دیگران در مورد وزن این دو باب صریح نیست.
4.    اگر حرف زائد مشدّد باشد و این تضعیف به سبب تکرار حرف زائد به وجود آمده باشد، در وزن همان حرف زائد مشدّد می‌آید، مانند: هبیّخ: فعیّل، به خلاف سیّد.
وزن کلماتی که در حروف آنها تغییری رخ داده:
1.    مواردی که تغییر آنها در وزن اعمال نمی‌شود و وزن مطابق شکل اصلی می‌آید:
الف) اعلال قلبی در صورتی که منتهی به اعلال حذفی نشود: (قَوَلَ») قال: فَعَلَ.
ب) اعلال نقلی در صورتی که منتهی به اعلال حذفی نشود: (یَبیِعُ») یبِیع: یفعِلُ. همچنین است اگر اعلال قلبی و نقلی در یک کلمه جمع شده باشند، مانند: (یخوَفُ» یخَوفُ») یخافُ : یفعَلُ.
ج) ابدال در حرف اصلی، مانند: (وُراث») تُراث: فُعال ، (بایِعٌ») بائع: فاعِل.
د) تغییری که از ادغام حاصل شده است: (شدَدَ») شَدّ: فَعَلَ. (اشدُد») شُدَّ: افعُل.

2. مواردی که تغییر حروف در وزن هم اعمال می‌شود:
الف) اعلال حذفی: (اقوُل» قُول») قُل: فُل.
ب) اعلال نقلی یا قلبی که در پی آن اعلال حذفی رخ دهد، در این صورت کلمه را همانگونه که الآن هست وزن نویسی می‌کنیم مانند: (مبیُوع» مبُیوع» مبُیع») مبِیع: مَفِعل(به نظر سیبویه، و مَفیل به نظر اخفش)، و مانند إقامة: إفَعلَة (به نظر  سیبویه، و إفالَة به نظر أخفش) و مانند: (اخوَف») خَف: فَل.
ج) ابدال در حرف زائد، مانند: (عجاوز») عجائز: فعائل. جمهور از این قاعده تاء افتعال را در حالت تغییر استثناء کرده اند و می‌گویند اصطبر بر وزن افطعل است، به خاطر کثرة تصرّفات در تاء افتعال. اما عدّه ای مانند رضی شارح شافیه این استثناء را قبول ندارند.
د) قلب مکانی: (وَجَه» جَوَه») جاه: عَفَل.
ه) تغییری که در بعضی لغات بر کلمه عارض می‌شود: عُصر(مخفّف عُصِر) » فُعل.
در وزن کلماتی مانند: اسطاع و یهریق و ارعوی نیز اختلاف است.
 

بیان چند نکته پیرامون قواعد وزن
    1- در كلمه حرفى را كه برابر «ف» است فاء الفعل،‏حرفى را كه مقابل «ع» است عين الفعل‏ وحرفى را كه مقابل« ل» است لام الفعل مى‏نامند لام الفعلهاى رباعى را لام الفعل اول و دوم و لام الفعلهاى خماسى را لام الفعل اول دوم و سوم ناميده‏اند.1  

2-در مصغر اسم چهار حرفی به جای  حرف دوم و سوم ((عین)) قرار می گیرد اگر چه حرف دوم از حروف اصلی کلمه نباشد مانند:    درهم دریهم فعیعل    ضارب ضویرب فعیعل
3- در وزن، ضمایری که به فعل متصل می شوند در حکم حرف زائد هستند.پس کلمه((یضربون)) بر وزن ((یفعلون)) است.2
 
4- در مواردی که وزن کلمه میان مجرد ومزید (رباعی مجرد وثلاثی مزید یاخماسی مجرد وثلاثی مزید یاخماسی مجرد ورباعی مزید )مشترک است (مانند جلبب : فعلل ، عملس : فعلل و قرشب : فعلل ) وزن کارساز نیست وبرای تشخیس حروف اصلی وزائد باید راههای دیگر (مانند :مراجعه به     کلمات متجانس و جز آن ) را پیمود.3       

1- طباطبایی ،محمد رضا ،صرف ساده ص96  

2- عرب خراسانی ،علی ،درسنامه صرف ص 87                                                                                                                3- براي نوشتن اين مطلب از 1- صرف ساده 2- درسنامه 3- تصاريف  استفاده شده است
5- در قاعد دوم صرف ساده آنجا که بحث  بر سر وارد شدن حرف زائد برکلمات است باید توجه داشت در زمانی که حرف زائد تکرار حرف اصلی نیست وباید خود آن در وزن  ذکر شود، تا باب افتعال از آن مستثنی می گردد پس همانا  لفظ  مبدل در وزن آورده نمی شود ، بنابراین گفته نمی شود اضطرب بر وزن افطعل ، بلکه بر وزن افتعل است . 1  


1-  براي نوشتن اين مطلب از 1- صرف ساده 2- درسنامه 3- تصاريف  استفاده شده است



 فصل سوم:
      نتیجه گیری از اقوال


نتیجه گیری :
با توجه به تمامی مطالبی که در این پژوهش آورده شده است. به این نتایج   می رسیم 1- قواعدی که از زمان های گذشته برای وزن گفته شده کاملا صحیح می باشد هرچند در مواردي با برخی مثال های نادر مطابقت ندارد 2- آنچه که مسلم است قواعد وزن در خلاصه ترین مقدار خود 4 قاعده است   که در اکثر کتب قدیمی چون شرح شافیه از همین 4 قاعده (در فصل قبل بیان شد)  استفاده شده ولی کتب صرفی جدید(آموزشی پایه ای)چون صرف ساده ودرسنامه صرف و... عددی را که برای قواعد وزن بیان می کنند بیشتر به سلیقه وسطحی که در آن به نوشتن کتاب می پردازند ومخاطبین آنها بر می گردد، چنانکه می بینیم  در صرف ساده ویرایش جدید قاعده 1 کتاب قبلی برای فهم بهتر دانش پژوهان به دو قاعده تبدیل شده است .3- نوادر ومواردی که با قواعد وزن موجود مطابقت ندارند به قدری نیستند که بتوان برای آن قاعده جدیدی درست کرد. 4- با توجه به اين كه فايده  قواعد وزن يا هدف ما از يادگيري آن  همان تسهيل و تسريع در تَفهيم و تَفَّهُم است پس نتيجه مي گيريم تعداد قواعد از اهميّت چنداني بر خور دار نيست چون عوض شدن اين تعداد  در هدف ما تاثيري نمي گذارد، لكن  ممكن است استادي براي بهتر ياد دادن اين قواعد يا شاگردي براي بهتر فهميدن آن  تعداد آن را كم و زياد كند  كه همين گونه هم  هست و اختلاف تعداد قواعد در كتب مختلف از همين دليل نشات مي گيرد . 1  

      

1-  استفاده از تمامي كتب  صرفي
چکیده:  
     وزن يعني بیان آهنگ کلمه همراه با مشخص کردن حروف اصلی آن  از زائد.كه خود بردو نوع است :1- عَروضی 2-تصریفی(صرفی)   كه  فايده اصلي آن تسهيل و تسريع در تَفهيم و تَفَّهُم كلمات زبان عربي است ، همچنين براي بدست آوردن وزن كلمات بايد قواعدي را رعايت كرد‌ كه تعداد اين قواعد در كتب مختلف يكسان نيست  و اين پژوهش با آوردن اقوال مختلف و ارزيابي آنان با موضوع تعداد قواعد وزن به اين نتيجه مي رسد كه در تعداد قواعد وزن نظر افراد مختلف است اما آنچه که مهم است  یعنی محتوای این قواعد همه یکسان است وتفاوت درهمان محدود تعداد  باقی مانده است .   




فهرست منابع:
1- قران کریم     
2- شرح رضی بر شافیه
3- المصباح المنیر ،  احمد بن محمد بن علی الفیومی المقری  ، نرم افزار فرهنگ لغات عربی
4- مفردات الفاظ القرآن ، راغب اصفهانی ، نرم افزار فرهنگ لغات عربی
5 - فرهنگ بزرگ جامع نوین ، احمد سیاح
6- صرف ساده ، طباطبایی ،محمد رضا ، هفتاد ویکم ،انتشارات دار العلم ، ایران قم چاپ قدس، 1389
7- درسنامه صرف، عرب خراسانی ،علی،اول،مرکز بین المللی ترجمه ونشر المصطفی (صلی الله علیه وآله وسلم) ، ایران قم چاپ زلال کوثر ،1389
8- صرف ساده  ، خراسانی مصطفی،سوم، انتشارات ولایت، ایران قم  ،1386
9- تصاریف ،  محمدی، محمد حسین ،اول،دارالعلم،ایران قم چاپ قدس ،1388
10- آموزش صرف،سید قاسم حسینی ،غلام علی صفایی ،محمود ملکی ،دوم ،دارالعلم ،ایران قم ،1387
11- وب سایت http://varethan.com/main/sarf.html

 

 

 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.