پژوهش طلاب

 

 

 

بسم الله الرحمن الرحيم




تقديم به:

پدر و مادر عزيز، دلسوز و مهربانم كه هيچ¬گاه ياري خود را از فرزندشان دريغ نفرمودند و با لطف و سخاوتي وصف¬نشدني عمرخودرا صرف پيشرفت فرزندشان كردند. و تقديم به پدر و مادري كه زبان از بيان الطاف و مهربانيشان شرم¬گين و واژه¬ها از توصيفشان عاجز است.


 



تشكر از:
تمام اساتيد بزرگوارم كه به راستي با جان و دل براي پيشرفت شاگردانشان تلاش مي¬كنند.
و از استاد عزيزم حاج اقا انصاری كه به بنده كمك¬هاي فراواني كردند، صميمانه تشكر مي¬كنم و إن شاءالله كه در زندگيشان موفق باشند و تلاششان مورد قبول حضرت حق تعالي و حضرت حجت (عجل الله عالی فرجه الشریف) واقع گردد.
و در آخر از تمام كار مدرسه علي¬الخصوص مديریت محترم حجت الاسلام والمسلمین واحدی كه چنين فضاي مناسبي را براي كار علمي فراهم كرده¬اند، نيز كمال تشكر را دارم.

 

 



مقدمه:
        الحمدلله الذی جعلنا من المتمسکین بولایة أمیرالمؤمنین و الأئمة المعصومین(سلام الله علیهم) واللعن علی أعدائهم  مخالفیهم و معاندیهم من الأولین والآخرین آمین یارب العالمین

به نام خداي خالق، همو كه انسان را از « علق» آفريد. به نام او كه اكرم است؛ خدايي كه با قلم تعليم داد و آنچه را انسان نمي دانست به او آموخت؛ و با درود و صلوات بر حضرت ختمي مرتبت محمد مصطفي ﴿صلي الله عليه و آله و سلم﴾ و خاندان پاك و مطهرش.
زبان عربي داراي پيچيدگيها و نكات ظريفي است كه آن را به يكي از گسترده ترين زبانهاي دنيا تبديل كرده كه لازمه فهم آن، تسلط بر تمامي قواعد پر كاربرد در اين زبان است. يكي از اين موارد پركابرد در زبان عربي كه هم در قرآن كريم و هم در كتب روايي و حديثي و غيره بسيار به چشم مي خورد، بحث اعلال است.اين بحث يكي از همان مباحث پركاربردي است كه تسلط بر آن، تسلط كامل بر تغييرات صرفي كلمات در زبان عربي را در پي دارد.
پيرامون اعلال تا كنون پژوهشهاي بسياري انجام شده و هر يك از محققين از منظري، به اين بحث پرداخته اند.
تحقيق حاضر بر پایه بررسی قواعد اعلال در افعال می باشد، و هدف آن بررسي چگونگی اجرای قواعد اعلال در افعال می باشد.
در این تحقیق مولف قصد دارد با استفاده از کتب مرجع به بیان قواعد اعلال اختصاصی فعل بپردازد.
خداوند را شاکرم که توانسته ام تحقیقی در جهت شناخت قطره ای از دریای ادبیات عرب ارائه کنم.

                                                                                             محمدصادق سرافراز  
                                                                                               اردیبهشت1393              
                                                                                                                       


                                                 
فهرست مطالب
مقدمه
فهرست
فصل اول
      اصطلاحات
      فواید.تعریف.فلسفه
فصل دوم
     تقسیم بندی قواعد اعلال
     قواعد اعلال عمومی
فصل سوم
     قواعد اختصاصی فعل
     استسناعات اعلال فعل
     استسناعات قواعداعلال
نتیجه گیری
منابع
                                                          



                                                


فصل اول
بخش اول: اصطلاحات کاربردی پیرامون اعلال


-   در قواعد اعلال شروطی وجود دارد که برای اجرای قاعده لازم و ضروری است و این شروط با اصطلاحات خاص صرفی بیان می شود؛ ازاین رو قبل از بیان قواعد اعلال لازم است با این اصطلاحات آشنا شویم تا بتوانیم این قواعد را بهتر شناخته و آنها را بکار گیریم.  
1.عله:
در لغت هر چیزی را که در چیزی واقع شود و موجب تغییرش گردد را،  علّه گویند.
2. حرف علّه:
سه حرف واو، یاء و الف منقلبه  را حرف عله گویند زیرا در اغلب موارد موجب تغییر کلمه می شوند.   
3. معتلّ:
ریشه کلمه معتلّ، « عَلَّ یَعِلُّ » به معنای بیمار کردن است. این کلمه در باب افعال داری مصدر « اعلال» است که معنای آن،« بیمار کردن » است. در باب تفعیل، این کلمه به معنای « اعلال کردن» استعمال شده است.مانند:  « اَعَلِّ الکَلِمَةَ »  ،یعنی «کلمه را اعلال کرد».  
در باب افتعال، به معنای « معتلّ شدن» بکار رفته است. مانند: « اِعتَلَّ الکَلِمَةُ» یعنی « آن کلمه معتلّ شد».
«معتلّ» ، اسم مفعول از « اِعتَلَّ» است و به این دلیل اینگونه نامگذاری شده است که ، در این نوع کلمه اعلال رخ می دهد. در اصطلاح علم تصریف، کلمه ای که در حروف اصلی آن ، حرف عله وجود داشته باشد، « معتلّ » گویند.
4. حرف لین:
حروف عله را در صورتی که ساکن باشند، حرف «لین» گویندزیرا «لین» در لغت به معنای نرمی است و این حروف را از آن جهت که به نرمی تلفظ می شوند، حرف « لین » نامیده اند. گاهی حرف عله ساکن و ماقبل آن حرف صحیح متحرک است مانند: نَوم، و گاهی حرف عله ساکن و ماقبل آن حرف علة متحرک است مانند: یَوم ، که در تمام این موارد، حرف عله، در حکم حرف لین است.
5. حرف مد:
حروف «لین» را در صورتی که ساکن و حرکت حرف قبل از آنها، از جنس خودشان باشد( یعنی واوِ ماقبل مضموم، یاءِ ماقبل مکسور، الف ماقبل مفتوح) حرف مد گویند.
واوِ ماقبل مضموم مانند: سُوء
یاءِ ماقبل مکسور مانند: أَمِیر
الف ماقبل مفتوح مانند: دَار
6. ساکنِ در موضعِ حرکت:
هرگاه حرف عله متحرک بوده و به جهت قواعد اعلال سکونی، ساکن شده باشد، به آن، ساکنِ در موضع حرکت گویند. برای مثال در کلمه یَخَوفُ ، واو ، در موضع حرکت است یعنی این کلمه در ابتدا ،« یَخوَفُ » بوده که قاعده اعلال سکونی روی آن اجرا شده و تبدیل به یَخَوفُ شده پس واو در ابتدا متحرک بوده است.
7. حرکت عارضی :
حرکت حروف در یک کلمه گاهی اصلی است یعنی برای حرف از ابتدا ثابت شده و تغییر نکرده است؛ و گاهی عارضی است یعنی به دلایلی بر حرف عارض شده است. دو نوع حرکت را در زبان عربی حرکت عارضی گویند:
-    حرکتی که به منظورِ « دفع التقاء ساکنین » به حرفی داده می شود. مانند: اِخشَیِ اللهَ ، اَخشَیَن ، اِخشَوُنَّ ، « وَ لا تَنسَوُا الفَضلَ بَینَکُم»
-    حرکتی که به حرفی، به خاطر حرف پس از آن داده می شود و آن سه حرکت است:
1.    فتحه قبل از الف مانند: أتَیَا
2.    فتحه قبل از علامت تثنیه اسم( انِ ، ینِ) مانند: اَخَوَانِ ، اَخَوَینِ
3.    کسره قبل از یاء نسبت مانند: عَلَوی
4.    

 


بخش دوم:تعریف فواید وفلسفه اعلال
*    تعريف اعلال :

- اعلال در لغت عرب به معناي عليل كردن و بيمار كردن؛ مصدر باب افعال است از فعل مضاعف « عَلَّ». ماضي آن« اَعَلَّ»  به معناي « بيمار كرد» است. مضارع آن « يُعِلُّ» است به معناي« بيمار مي كند». كلمات « عَليل» و « عِلَّة» نيز از مشتقات همين فعل هستند كه معاني شان مشابه با آن است.
- اعلال در اصطلاح علم تصريف ، تغيير دادن حرف عله براي تخفيف است به طوري كه اگر در اين حروف تغييري بدون قصد تخفيف انجام گيرد، اعلال نيست زيرا مربوط به اعراب است. براي مثال كلمه « اَب» در هنگام اضافه شدن به كلمه ديگر به سه صورت بكار مي رود. گاهي به صورت « اَباكَ»، گاهي به صورت « اَبيكَ»، و گاهي نيز به صورت « اَبوكَ». در مورد اول، « الف » نشانه اعراب نصب، در مورد دوم، «ياء» نشانه اعراب جر، و در مورد سوم، « واو» نشانه اعراب رفع است. پس تغييرات حروف عله در اين سه حالت به قصد تخفيف و سهولت در تلفظ نبوده بلكه مربوط به اعراب بوده است.
*    فوائد اعلال:
- اعلال در لغت عرب جهت ايجاد سبكي و سهولت در تلفظ ايجاد شده است. به دليل اينكه كلمات معتل داراي حرف عله هستند و نمي توانند مانند كلمات صحيح صرف شوند، و گاهي بينِ حركتِ برخي از اين حروف با حركتِ حروف مجاور آن، سنگيني ايجاد مي شود پس قواعدي وضع شده تا اين سنگيني از بين برود، كه به اين قواعد، قواعد اعلال مي گويند.
                                                            5
براي مثال در  فعل « وَعَدَ يَعِدُ» كه مضارع آن قبل از اعلال، « يَعِدُ» بوده، برخي علت اعلالِ آن را اينگونه توجيح كرده اند:
برخي گفته اند چون در مضارعِ « فَعَلَ» كه مكسورالعين است، حرف «واو» بين « كسره» و « ياء» واقع شده است، اين حالت ثقيل است ؛ پس قاعده اي وضع شده تا « واو» از فعلِ مضارع مثالِ واوي جهت سهولت در تلفظ حذف شود.
 
 فلسفه¬ي اعلال:
از آنجا كه در كلمه¬هاي معتل حرف وجود دارد و اين كلمات نمي¬توانند باوجود اين حروف همانند كلمات صحيح صرف شوند ناچاراً قواعدي روي آنها اجرا مي¬شود كه به آن اعلال مي¬گويند بنا بر اين حرف عله به جهت ايجاد سبكي و سهولت در تلفظ تغيير مي¬كند كه اين تغيير را اعلال گويند و قواعد اعلال باعث تغيير كلمه معتل مي¬شود كه هدف از اين كار متناسب شدن حرف عله با ماقبل و مابعدش است كه در نهايت سهولت درتلفظ را كه تخفيف نيز به آن مي¬گويند در پي دارد.









فصل دوم
بخش اول: تقسيم¬بندي قواعد اعلال


قواعد اعلال:                                     مثال
- حذفی         عمومی            فعل               اجوف
                   خصوصی           اسم              ناقص
                        عمومی                             لفیف
- تجانس            خصوصی           فعل                 مثال
                                              اسم                  اجوف
                                                                     ناقص
                            عمومی                              لفیف
 - تقدم حرکت             خصوصی             فعل                       مثال
                                                            اسم                      اجوف
                                                              مثال                      ناقص
                 عمومی                     فعل             اجوف                   لفیف
-تسکین               خصوصی             اسم     مثال             ناقص
                   عمومی                  فعل                اجوف               لفیف
- قلب                خصوصی               اسم             ناقص

                                                     



                                                  
بخش دوم:قواعد اعلال عمومی  (مشترک اسمی و فعلی)


قاعده 1. "واو" و "یاء" عین الفعل متحرک ،که ماقبلش صحیح ساکن باشد حرکت عله آن نقل به ماقبل می شود.
یَقوُلُ         یَقُولُ                               مَقوُول                 مَقُوول
قاعده 2. "واو" و "یاء" مضموم یا مکسور که عین الفعل یا لام الفعل باشد و ماقبلش صحیح مکسور یا مضموم و در اثنای کلمه باشد، حذف حرکت ماقبل و نقل حرکت عله به ماقبل می شود.
قُوِلَ         قِولَ                     هادِیُون                   هادُیون (              هادون)

قاعده 3. واو مضمومی که ماقبلش مضموم باشد و یا یاء مضموم یا مکسوری که ماقبلش مکسور ودر آخر کلمه باشند، حذف حرکت حرف عله رخ می دهد.
یَدعُوُ         یَدعو                     قاضیُ/قاضیِ         قاضی

قاعده 4. واو ساکنی (اصلی یا عارضی ) کهماقبلش مکسور باشد،قلب به یاء ماقبل مکسور می شود.
قِولَ         قیلَ                                صِوغة               صِیغة              
قاعده5."واو"لام الفعل ای که ماقبلش مکسور باشد ،قلب "واو" به "یاء"رخ می دهد.
قَوِوَ         قَوِیَ                               مدَّعِو               مُدَّعِی
قاعده6."واو"لام الفعل حرف چهارم به بعد که ماقبش مفتوح باشد،قلب "واو" به "یاء"رخ می دهد.
یُدعَونَ         یُدعَینَ                            مُدَّعَو              مُدَّعَی  
قاعده7. "یاء"ساکن فاء الفعل که ماقبلش مضموم باشد ،قلب"یاء" به "واو" انجام می شود.
یُیسَرُ         یوسَرُ                               مُیسِر             موسِر
قاعده8. "واو" یا "یاء" متحرک غیر فاء الفعل  که ماقبلش مفتوح باشد ،قلب حرف عله به الف رخ می دهد.
    قَوَلَ                  قالَ                          (مُدَّعَوُ                 مُدَّعَیُ)               مُدَّعَی
نکته1: عله ساکن در موضع حرکت، در حکم متحرک است.(یَخوَفُ        یَخَوفُ       یخاف)
قاعده9.     1."الف" ما قبل مضموم،قلب به "واو" ماقبل مضموممی شود.
              2."الف"ماقبل مکسور،قلب به "یاء" ماقبل مکسور می شود.
                                  بُارک              بورِِکَ
                مُصَیبِاح        مُصَیبیح

 


قاعده10.   1. اگر عله ساکن قبل از صحیح ساکن(دریک کلمه) باشد ،حذف حرف عله رخ می دهد.
 2. اگر دو حرف عله ساکن کنار هم قرار گیرد ،حذف عله دومی (به شرطی که عله دوم علامت جمع مذکر یا ضمیر نباشد) صورت می گیرد.
1.            قُول              قُل           (راضیٌ              راضِیُن            ) راضِین              راضٍ
2.        رَضِیُوا           رضُیوا         رضوُا
                    (مُوفِیُون             ) مُوفُیون              موفُونُ
حرکت عارضی صحیح در 2 مورد در حکم سکون است : 1. حرکت عارضی قبل از الف 2. حرکت عارضی جهت رفع التقاءساکنین . در غیر این صورت در حکم سکون نیست.
        (دَعَوَتا) دَعاتا                دَعَتا               قُولِ الحق              قُلِ الحق
                                                         

فصل سوم

بخش اول:قواعد اختصاصی فعل
قواعد مختص فعل مثال:


قاعده اول: حرف عله از تمام صیغه های فعل مضارع معلوم مثال واوی که بر وزن ((یَفعِلُ)) باشد، حذف می شود.
•    در صیغه های ماضی فعل مثال واوی هیچگونه اعلالی رخ نمی دهد.
•    این قاعده در وزنهای دیگر مضارع معلوم مثال واوی مانند((یَفعَلُ)) و ((یَفعُلُ)) به شکلهای زیر اجرا می شود:
       *     در وزن ((یفعُلُ)) هیچگاه اجرا نمی شود.
               *     در وزن ((یفعَلُ)) فقط در یازده فعلِ (( یدع، یذر، یرع، یزع، یسع، یضع، یطأ، یقع، یهب، یلع، یلغ)) اجرا می شود که در برخی موارد ابقاء فاء الفعل نیز شنیده شده است.
-     حذف فاء الفعل مانند:      نَوضَعُ – نَضَعُ
-     ابقاء فاء الفعل مانند:        يَورَعُ
•       در صیغه های امر مثال واوی در اوزان مذکور، در حذف فاءالفعل تابع مضارع خود هستند مانند:                                         یعد- لیعد
•       در فعل مثال واوی از نوع مضاعف بر وزن (( یفعِلُ)) قاعده مذکور جاری نمی شود، زیرا حذف فاء الفعل و ادغام همزمان با هم، کلمه را از صورت مضارع خارج می کند.مانند:                                                وَبَّ   یَوُبُّ   وَبّاً

                                                     
قواعد مختص فعل اجوف:
قاعده اول: اگر مضارع معلوم فعل اجوف بر وزن (( یفعُلُ)) باشد، فاء الفعل ماضی معلوم و مجهول آن از صیغه شش تا آخر ((مضموم))، و اگر بر وزن ((یفعل)) یا ((یفعل)) باشد، فاء الفعل ((مکسور)) می گردد. مانند:
طابَ – طَابتم – طَبتُم      بر وزن  ((یفعَلُ))
       تاب – تَابتَ – تُبتَ          بر وزن ((یَفعُلُ))
•    در فعل ماضی (( لیسَ ))، فاء الفعل در همه صیغه ها مفتوح است:
لَیسَ – لَیسا ................ لَسنَ – لَستَ – لَستما.....................

قواعد مختص فعل ناقص:
قا عده اول: در فعل ماضی  «ناقص» مفتوح العین وزن «فَعَلَ» ، لام الفعل از صیغه های (( جمع مذکر غایب)) ،  «مفرد مؤنث غایب» و «مثنی مؤنث غایب» حذف می شود:
مفتوح العین مانند: هدی هدیا هدوا هدت هدتا هدین..........
مکسور العین مانند: رمی رمیا رموا رمت رمتا رمین..........
مضموم العین مانند: سرو سروا سروا........
قاعده دوم: در مضارع ناقص، گاهی حرکت لام الفعل و گاهی خود لام الفعل حذف می شود و یا اینکه لام الفعل قلب به «الف» می گردد که موارد آن عبارتند از:
•    حذف حرکت لام الفعل و ساکن شدن آن: حرکت لام الفعل در صیغه هایی که ضمیر بارز ندارند، حذف می شود و اگر عین الفعل مکسور یا مضموم بر وزن «یفعِلُ» یا ِ«یفعَلُ» باشد، لام الفعل به حالت سکون باقی می ماند مانند:
یَرمیُ- یرمِی
•    پس از حذف لام الفعل و قلب به الف شدن لام الفعل: پس از حذف حرکت لام الفعل در صیغه های يك، چهار، هفت، سيزده و چهارده ، اگر عین الفعل مفتوح باشد( بر وزن یفعَلُ باشد) ،لام الفعل قلب به الف می گردد مانند:                  11   
یرقیُ – یرقی
•    حذف خود لام الفعل: در صیغه های «جمع مذکر غایب» و «مفرد مؤنث مخاطب» و «جمع مذکر مخاطب» ، لام الفعل حذف می شود مانند:
یرقی        یرقیان     یرقَونَ..........................ترقَونَ     ترقَینَ.........
قاعده سوم: در امر و مضارع مجزوم ناقص در صیغه های بدون ضمیر بارز، لام الفعل حذف می شود، و در بقیه صیغه ها حذف لام الفعل همانگونه است که در قاعده دوم فعل ناقص بیان شد. مانند:
لِیَرقَ      لیرقَیا        لیرقَوا................

بخش دوم: استثنائات اعلال در فعل
1.استثنائات در معتل مثال
1.ب) مضارع معلوم مفتوح العین بر وزن (یَفعَلُ) فقط در افعال یازده گانه اجرا می شود.(نقض قاعده 2خصوصی مثال واوی)
 این افعال از این قرار اند))یَودَعُ ، یَورَعُ ، یَوزَغُ ، یَوسَعُ ، یَوضَعُ ، یَوطَأُ ، یَوقَعُ ، یَولَعُ ، یَولَغُ ، یَوذَرُ ، یَوهَبُ))
مثال:      یَودَعُ                یَدَعُ


 


                                              
بخش سوم: استثنائات قواعد اعلال:

-  حرف عله در موارد زير در حكم صحيح است و اعلال نمي شود:
1.    عين الفعل ماضي ، مضارع، امر و برخي مصادر لفيف مقرون، مانند: قَوِيَ  ، يَحيا ، اِلوِ ، اللَّوي.
2.    عين الفعل كلمه اي كه به معناي عيب ظاهر يا رنگ يا حِليَه ( صفت، خلقت، شكل) باشد. مانند: عَوِرَ ، حَوِلَ، أَبيَضَ. كه در اين مورد غالبا اعلال صورت نمي گيرد.
3.    عين الفعل اسم آلت مانند: مَقوَد
4.    عين الفعل جمع قله مانند: أدوُر
5.    عين الفعل مصدر مشهور باب تفعيل مانند: تَقوِيم
6.    عين الفعل وزن أفعَل   تفضيل مانند: أهوَن
7.    عين الفعل وزن «فَعَلان» مانند: حيوان
8.    عين الفعل صيغه تعجب مانند: أقوِم بِزَيدٍ
9.    عين الفعل كلمه اي كه بعد از عين الفعل آن حرف مد است مانند: طَوِيل
10.    حرف عله غير آخرِ كلمه ملحق- به علت اينكه اعلال آن موجب تغيير وزن ظاهري آن كلمه مي شود. مانند: جَهوَرَ. بخلاف حرف عله آخر ملحق مانند: اِسلَنقَي.
11.    حرف عله مشدد مانند: صُيِّرَ
12.    در بعضي كلمات سماعي مانند: اِستَحوَذَ.

 

 


نتیجه گیری
پس از بررسی قواعد اعلال نتیجه میگیریم که بجز قواعد عمومی اعلال فعل و اسم هر کدام به تنهایی دارای قواعد مخصوص به خود هستند و هر کدام از سه دسته افعال معتل«مثال»«اجوف»«ناقص»به تنهایی دارای قواعد اعلال مخصوص به خود هستند.





                                                     
فهرست منابع

1. قرآن کریم.
2. نهج البلاغه.
3.  العلوم العربيّه/ حسيني طهراني/ سيد هاشم / ج 1 / چاپ اول/ 1384 ش / نشر اخلاق.
4.  المعجم الوسیط/ ترجمه محمد بندر ریگی/ چاپ اول / 1384 ش / نشر اسلامی.
5. النحو الوافی/ عباس حسن / جزء الرابع / چاپ اول / 1968 م / نشر ناصر خسرو.
6. درسنامه صرف / عرب خراسانی / علی/ چاپ دوم / 1389 ش / نشر مرکز بین المللی المصطفی.
7. شرح النظّام/ نیسابوری/ حسن بن محمد/ چاپ هفتم / 1386 ش / نشر امیران قم.
8. شرح شافیه ابن حاجب/ شیخ رضی الدین محمد بن الحسن / 1395 ق / نشر دار الکتب العلمیه لبنان.
9. صرف ساده/ طباطبایی / سید محمد رضا / چاپ هفتاد و سوم / 1390 ش / نشر دارالعلم.
10. صرف متوسطه / محمدی / حمید / چاپ شصت و پنجم / 1387 ش / نشر دارالعلم.



                           

 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.