پژوهش طلاب

 

 

 

بسم الله الرحمن الرحیم
 



چکیده

باب افتعال یکی از پرکاربرد ترین باب های افعال ثلاثی مزید است که با قرار گرفتن مادّه های مشخص در آن باعث افاده معانی متعددی از جمله مطاوعه، اتّخاذ، مشارکت و تصرف و... می شود.
 می توان گفت در بین معانی،آن معنایی که بیشترین استعمال را در این باب داشته، مطاوعه است. لازم به ذکر است که مطاوعه اختصاص به "نون" باب انفعال دارد،اما در افعالی که فاء الفعل آنها "لام" ، "راء" ، "واو" ، "نون" و" میم" باشد بنا به اجبار در باب افتعال به کار می رود.





    
مقدمه

((بسم  الله الرّحمن الرّحیم ، الحمدلله ربّ العالمین و صلّی الله علی سیدناو نبینا ابالقاسم المصطفی محمد و اله الطاهرین))

در میان انبوه کلمات و لغات به کار رفته در آیات قرآن و کلام معصومین علیهم السلام ، باب افتعال به عنوان یکی از پر استعمال ترین ابواب افعال ثلاثی مزید شناخته می شود.
 ابواب ثلاثی مزید هر کدام بنابر حروف زائدی که اختصاصاً در آنها به کار رفته متضمّن معانی متفاوتی می باشد. باب افتعال نیز از این قاعده مستثنی نبوده و موادی که در این باب به کار میرود حاوی معانی مختلفی می باشد. داشتن درک عمیق و فهم صحیح از آیات،روایات و کتب مرجع مستلزم شناخت زوایاو معانی هریک از کلماتیست که در قالب این ابواب به کار میرود، که در متن حاضر کوشیده شده است تا تمام معانی باب افتعال از منابع متاخرین و متقدمین گردآوری شودو در اختیار تمامی محصلین و پژوهشگران علوم دینی و عربی قرار بگرید.در آخر لازم می دانم از زحمات اساتید محترم خصوصاً حجج الاسلام والمسلمین موسوی ، شمس ورضازاده و همچنین جناب آقای احمد آذربایجانی کمال تشکر  و قدر دانی را به عمل آورم.

محمدجواد سلیمانی قمی- پایه اول
بهار 1393




« مفهوم شناسی »

باب افتعال:
•    لغوی: إفتَعَلَ از ماده فعل، به معنای(افتَعَلَ الشّیءٌ) فلان چیز را انجام داد می باشد.  
•    اصطلاحی: ماضی :افتَعَلَ ، مضارع:یَفتَعِلُ ، مصدر: افتِعالٌ، حروف زاید آن همزه در اوّل و تاء بعد از فاءالفعل است؛ مثل «إجتَمَعَ ، یجتمعُ ، إجتماع» و مانند إعترفوا در ( فاعترفوا بذنبهم) .

معانی ابواب:
•    لغوی : مَعنَی ؛ یعنی آن چیزی که پوشاننده و همراه است.
•    اصطلاحی : با رفتن فعل مجرد به یکی از باب هایمزیدمعنا یا معانی جدیدی به دست می آید؛ پس حروفی که به ثلاثی مجرد اضافه و آن را به ثلاثی مزید تبدیل می کند، بر معنایی دلالت می کند که در ثلالثی مجرد نیست .
 عبارت « کثرت المعانی تدل علی کثرت المعانی »  نیز تایید کننده ی این نکته است که اضافه شدن حروف بر یک فعل ، موجب ایجاد معانی بیشتر برای آن فعل می باشد.
برای مثال ، با رفتن ماده خَصَمَ به افتعال دارای معنای مشارکت میشود مانند: إختَصَمَ زیدٌ و بکرٌ یعنی زید و بکر باهم دشمنی کردند








«معانی باب افتعال»

1.    مطاوعه

مطاوعه از ماده طَوع به معنای فرمان بردن است. معنای مطاوعه داشتن یک فعل ، عبارت است از پذیرفتن فاعل این فعل، اثر فعل و فاعل دیگری را. یا اینکه قبول کردن اثر فاعل است.
باب افتعال ، مطاوعه فعل ثلاثی مجرد ،باب افعال وباب تفعیل می باشد  و معنای غالبی باب افتعال است.
به نظر سیبویه مطاوعه، معنای اختصاصی باب انفعال است و به صورت قلیل در باب افتعال استعمال شده است مانند:جَمَعتُهُ فاجتَمَعَ. اما نظر مرحرم رضی (ره) بر این است که ما در جایی که ناچار باشیم، میتوانیم در معنای مطاوعه از باب افتعال استفاده نماییم.این ناچاری در صورتی است که فاءالفعل ماده مورد نظر با نون باب انفعال ادغام شود در حالیکه نون انفعل علامت مطاوعه می باشد.
از این رو موادی که فاء الفعل آنها حروف ملون( لام ، راء ، واو ، نون و میم ) باشد، برای مطاوعه به باب افتعال می روند. مانند اینکه میگوییم رمیتُ به فارتَمَی، نه إنرَمَی یا اینکه میگوییم وَصَلتُهُ فاتَّصَلَ ، نه إنوَصَل.
مثال قرآنی:
«ما نهاکُم عنهُ فانتَهُوا »  از آنچه شمارامنع و نهی کرد ، باز ایستید





2.    اتّخاذ
اتخاذ یعنی فراهم کردن و گرفتن مبدءِ فعل ، مشروط به اینکه مبدءِ فعل ، اسم باشد.
مانند : احتطب زیدٌ یعنی زید برای خود حطب ( هیزم) جمع کرد.
فعول به نظر مرحوم رضی (ره) گرفتن ماده فعل برای خود است ، پس اشتوی الّحمُ یعنی عمله شواءً لنفسه.‏
 
گاهی به این معنا که ،فاعل فعل ، مفعول را به اصل فعل تبدیل می کند نیز به کار میرود. ، مانند:
اِشتوی زیدٌ اللّحمَ یعنی زید گوشت را کباب کرد.
و اِطَّبَخَ زیدٌ الشَّی ءَ یعنی زیدآن چیز را به غذای آماده تبدیل کرد.






3.    مشارکت(به معنای باب تفاعل)

اشتراک یعنی ، دو یا چند فاعل در فعلی مشترک هستند.  در این باب مانند مانند باب تفاعل ، فعل میان دو یا بیشتر بطور مشترک واقع شده است و نظری به جهت مفعولیت هیچ یک نیست ، گرچه در واقع مفعول یکدیگر باشند و از این جهت مشترکین همه به صورت فاعل آورده می شوند. با فرق نکه در باب مفاعله فعل میان دو طرف قرار داده می شود ، گرچه یکی از دو طرف عده ای باشند و برای یک طرف فاعلیت صریح و مفعولسیت ضمنی و برای یک طرف مفولیت صریح و فاعلیت ضمنی منظور می گرددو از این جهت یکی را به صورت فاعل و دیگری را به صورت مفعول می آوردند.
مانند:
اشتَوَرَ الزَّیدان یعنی دو زید با ه مشورت کردند.
اجتَوَرُوا، و اختَصَمُوا به معنی تجَاوَرُوا و تخَاصَمُوا

مثال هایی از قرآن:
«و لَوشاءَ اللهُ مااقتَتَلَ الَّذینَ مِن بعدِهِم»  یعنی :و اگر خدا می خواست اقتتال نمی کردند کسانی که پس از پیغمبران بودند.
« اللهُ یَحکُمُ بینکُم یَومَ القیامَةِ فیما کنتم فیهِ یختَلِفُونَ»  یعنی ، خدا حکم میکند میان شما روز قیامت در آنجه اختلاف کردید در آنها


4.    تصرف (ثلاثی مجرد همراه با تاکید و مبالغه)

تصرف یعنی کوشش کردنو به مشقت افتادن برای تحصیل مبدءِ اشتقاق (اصل فعل)  مانند:
 اکتسب زیدٌ یعنی زید برای به دست آوردن فعل تلاش کرد.
«لها ما کسبت و علیها ما اکتسَبت»  یعنی به نفع انسان است آنچه را به راحتی و آسانی انجام داده(کارهای خیر و ثواب ) اگر چه به طور اتّفاقی واقع شده باشد و به ضرر نفس است آنچه را که با مشقّت و سختی انجام داده( کار های معصیت و خلاف که از آنها منع گردیده است).







«نتیجه گیری»

باب افتعال به عنوان یکی از پر کاربرد ترین ابواب ثلاثی مجرد همانند دیگر ابواب ، متضمن معانی متفاوتی می باشد.
بنا بر اتفاق بیشتر علمای صرف باب افتعال در معانی مطاوعه ، مشارکت ، اتّخاذ و تصرف به کار می رود. وهمچنین مطاوعه معنای غالبی باب افتعال می باشد.





منابع و مآخذ

1.    قرآن کریم
2.    شرح شافیه ابن حاجب ، رضی الدین استر آبادی ، دارالمجتبی،قم، 1390
3.    شرح النّظام علی الشافیه،ابی محمد الحسن بن الحسین، دارالحجة للثقافه ، قم ،142ه . ق
4.    علوم العربیة ،سید هاشم حسینی طهرانی،مفید،1368
5.    صرف روان با حدیث و قرآن ، احمد امین شیرازی ،قم، پژوهشگاه علوم  فرهنگ اسلامی،1391
6.    درسنامه صرف، علی عرب خراسانی، قم ، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)،1389

 

 

 


فهرست

مقدمه
مفهوم شناسی
   باب افتعال
  معانی ابواب
معانی باب افتعال
1.مطاوعه
2. اتخاذ
3. مشارکت(به معنای باب تفاعل)
4. تصرف (ثلاثی مجرد همراه با تاکید و مبالغه)
نتیجه گیری
منابع و مآخذ

 

 

 

 

 

 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.