پژوهش طلاب

 

 

بسم الله الرحمن الرحیم

 

 

 


چکیده
ما معنای تعدیه را در ابواب :افعال،تفعیل،مفاعله،تفعل وافتعال برسی میکنیم.
که در میان تمام ابواب مشهور ثلاثی مزید تنها همین پنج باب معنای تعدیه را دارند.






مقدمه
مساله ی ما از نظر منطقی هل مرکبه است .
چرا که موضوع ما ابواب ثلاثی مزید است وما قائل به وجود ابواب ثلاثلی مزید هستیم ومحمول ما معنای تعدیه هست که قرار است در ابواب ثلاثی مزید بحث کنیم.
پس ما وقتی میخواهیم معنای تعدیه را در باب افعال برسی کنیم ابتدا باید باب افعال را قبول داشته باشیم بعد معنای تعدیه را به عنوان یکی از ویژگی های باب برسی کنیم.
جایگاه این بحث در صرف از این قرار است که در صرف در بحث فعل که خود فعل یا ثلاثی  است یا رباعی که در بحث ثلاثی که باز خود آن به دودسته تقسیم میشود که به ثلاثی مجرد ومزید که بحث در فعل ثلاثی مزید ودر ابواب ومعنای تعدیه در ابواب است.







فهرست

فصل اول: مفاهیم   
مفاهیم اصلی   
تعدیه   
ابواب   
فصل دوم: ابواب   
باب افعال   
باب تفعیل   
باب تفعل   
باب مفاعله   
تبصره   
باب افتعال   
نتیجه گیری   
منابع   


 

 



فصل اول: مفاهیم
 مفاهیم اصلی
تعدیه  

معنای لغوی :عدی یعدی تعدیه (فلان عن الامر:فلانی آن کار را رها کرد ،عدی الشی: از آن چیز گذشت به چیز دیگری رسید.
معنای اصطلاحی:
صرف ساده:یعنی متعدی کردن فعل ثلالی مجرد مانند ذهب زید اذهب بکر زیدا  
علوم العربییه: تعدیه آن است که معنای فعل طوری شود که اقتضای مفعولی کند که ثلالی مجردش اقتضای آن مفعول را ندارد مانند:زید ذهب و زید اذهب  
ابواب:
معنای لغوی:از ریشه (ب و ب)به معنای شکاف خانه که جمع آن ابواب است
معنای اصطلاحی:در ابواب ثلالی مزید که موضوع بحث مااست هر یک از( ماضی ومضارع ) های ثلالی مزید را همانند ماضی ومضارع ثلالی مجرد باب می نامند  وهر باب را به نام مصدر خودش می خوانند در ثلالی مزید ده باب مشهور(بر کاربرد) وجود دارد وبانزده باب غیر مشهور ووتعدادی هم نادر وجود دارد





فصل دوم: ابواب 
 
باب افعال

کتاب صرف ساده :یعنی متعدی کردن فعل ثلالی مجرد مانند:ذهب زید (زید رفت) اذهب زید ،فهم زید المساله افهمت زید مساله مساله را به زیذ فهماندم  
نکته: تعدیه معنای غالبی این باب است  
علوم العربیه:معنای باب افعال تعدیه یعنی معنای فعل طوری شود که اقتضای مفعولی کند که ثلالی مجردش اقتضای ان مفعول رانداشته باشد مانند:زیذ ذهب ،زیذ اذهب در شنیدن ذهب انتظاری نیست ولی پس از شنیدن اذهب شنونده منتظر است  که بفهمد مفعول چیست یعنی زید چه کسی رابرد
زید نزل      زید انزل،زید جلس       زید اجلس  
صرف روان: معنای باب افعال تعدیه :تعدیه که بیشترین معنای این باب رادارد  وعبارت است از اینکه فعل لازم را به وسیله باب افعال دارای مفعول میکند مثل اخرج به معنای بیرون کن و دراخرج قومک من الظلمات که ثلاثی مجردآن  اخرج به معنای خارج شو بوده است .مثل ادخلنی به معنای مرا داخل کن در ادخلنی برحمتک که ثباثی مجرد آن ادخل به معنای داخل شو می باشد ولی تذکر دونکته لازم است :
اول:بعضی فعل ها ثلاثی لازم ومتعدی استعمال نشده است لازم مثل حزن به معنای افسرده شد و متعدی مثل حزنته به معنی اورا غمگین کردم فعل لازم را اگر باب افعال ببریم معنای تعدیه می دهد  ثل احزنته که متعدی شده است به معنای اورا غمگین کردم می باشد فرق این دوفعل آن است که حزنته بر وزن باب افعال  واحزنته به وسیله باب افعال این معنا را می فهماند .
دوم :اگر فعل ثلاثی مجرد به یک مفعول متعدی شده باشد به وسیله باب افعال به مفعول دوم متعدی می شود مثل حفر زید البِئر به معنای زید چاه را حفر کرد می باشد اگر به باب افعال برود احفرت زیدا البئر گفته می شود به معنای زید زیدرا به حفر جاه وادار کردم بنابراین اگر فعل متعدی باشد علمت زیدا کاتبا به وسیله این باب به سه مفعول متعدی میشود مثل اعلمت زیدا عمرا کاتبا  
درسنامه صرف :معانی باب افعال تعدیه:دراین معنا به همزه باب افعال همزه نقل می گویند زیرا هرگاه به فعل مجرد که لازم است همزه افعال افزوده شود فاعل آن به مفعول تبدیل می شود وفعل متعدی می گردد مانند : ذهب زید که می شود اذهبت زیدا زید را روانه کردم .
نکته :تعدیه معنای غالبی این باب است .
گاهی فعل متعدی یک مفعولی به وسیله این باب دو مفعولی میشود به عقیده برخی تعدیه ونیز دومفعولی شدن توسطاین باب قیاسی است.
همزه باب افعال ذراین معنا (دو مفعولی کردن) نیز برای نقل است مانند :حفر زید بئرا که میشود احفرت زیدا بئرا .
نکته:علم ورای در برخی استعمالالت متعدی دو مفعولی هستند که به وسیله این باب سه مفعولی می شود مانند :علمت زیدا عالما  دانستم زید عالم است اعلمت عمرازیدا عالما به عمر واعلام کردم که زید عالم است.

باب تفعیل
علوم العربیه:معانی باب تفعیل تعدیه :تعریف تعدیه را در باب افعال بیان کردیم اینحا فقط به مثال ومعنایآن می پردازیم.فرح زید شاد کرد زید ذر اینجا شنونده منتظر است که بداند مفعول کیست متکلم اگر بخواهد بگوید کیست مثلا گوید فرح زید عمرا ،شاد کرد زید عمرا را ، نزل الملک فرود آمد فرشته نزل الله الکتاب فرود فرستاد کتاب خدارا  
درسنامه صرف :معانی باب تفعیل تعدیه:
فرح زید (زید خوشحال شد)فرحته (زیدرا خوشحال کردم ،فتر جسمه (جسم او ضعیف شد)فترت جسمه (جسم اورا ضعیف کردم )،علم زید الحساب زید علم حساب را میداند ، علمته الحساب (به زید حساب یاد دادم)
نکته:گاهی دراین باب معنای تعدیه وتکسیر باهم فهمیده می شود.
صرف روان :معانی باب تفعیل تعدیه : یعنی فعل لازم به وسیله این باب دارای مفعول میشود مثل فرحته یعنی اورا خوشحال کردم .درصورتی که فعل ثلاثی مجرد  دارای یک مفعول باشد دراین باب که می اید دو مفعولی می شود مانند :ففهمناها سلیمان که فهم دارای دارای یک مفعول بوده وبه وسیله این باببه دو مفعول متعدی می شود.
صرف ساده: معانی باب تفعیل تعدیه :
مانند:فرح زید زید خوشحال شد ،فرح بکر زیدا بکر زید را خوشحال کرد
نکته:تعدیه معنای غالبی باب تفعیل میباشد.

باب تفعل
در داشتن معنای تعدیه ی این باب اختلاف است بعضی از کتب این معنا را در این باب نیاورده اند بعضی آ ورده اند مانند :علمته الفقه (فقه دانست)فتعلم الفقه(فقه آموخت)تعلم فرا گرفت.                                                

 


باب مفاعله

پژوهش

 

تبصره

 

درسنامه صرف نیز می گوید :معنای تعدیه در باب مفاعله چنین است
بعد زید(زید دور شد)باعدته (زید را دور ساختم)عفا زید (زید سالم بود )عافاه الله (خداوند زید راشفا داد)صیر وجه زید(گونه زید به یک طرف مایل بود ) صاعد زید وجهه (زید گونهاسش را به یک طرف مایل کرد.
صرف ساده:درکتاب صرف ساده هم به مثال پرداخته است  مانند:بعد زید (زید دور شد) باعدته (اورا دور کردم)
پس نتیجه می گیریم که معنای تعدیه در باب مفاعله در کتبی که قائل هستند که تعدیه در این باب است هیچ فرقی نداردند ویک معنا را می رساند.

باب افتعال
پس از تحقیق در معانی ابواب در کتب مختلف بالاخره به نتیجه ای که رسیدیم این بود که فقط کتاب علوم العربیه قائل است که باب افتعال دارای معنای تعدیه است که با مثال توضیح داده بود که عبارتست از:
ما اقتعدک عن امرک(چه چیز بنشانید تورا از زکات)ثلاثی مجردش (قعد:نشست)متعدی نیست.


نتیجه گیری
ما پس از برسی در پنچ باب افعال ،تفعیل ،مفاعله ،تفعل و افتعال که معنای تعدیه داشتند به نتیجه رسیدیم که تعدیه یعنی تجاوز کردن از فاعل به مفعول که در اصل تجاوز از فاعل به مفعول همه اتفاق دارند ولی در متعدی شدن هر کدام از ابواب اختلاف بود که برسی شد که بعضی با حرف جر ، بعضی با الف وبعضی با سین و.... متعدی می شدند.
نکته دیگر این است که بعضی ابواب به یک مفعول متعدی می کردند وبعضی دیگر به دو مفعول بعضی به سه مفعول متعدی میکردند.

 


منابع
1.    صرف ساده،طبابایی،سید محمد رضا،انتشارات دارالعلم،1392ه .ش
2.    علوم العربیه،حسینی تهرانی،سید هاشم،نشر اخلاق،شوم بهار 92 ه. ش
3.    درسنامه صرف،عرب خراسانی،علی،نشر مصطفی،1389ه .ش
4.    صرف روان ،امین شیرازی،احمد،بوستان کتاب،1391ه .ش


 

 

 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.