پژوهش طلاب

 

 

بسم الله الرحمن الرحیم

 

 

 


تقديم به محضر بقية الله اعظم (ارواحنا فداه)







چکيده   
مقدمه   
تعريف همزه‌ي  وصل:   
سماعي و قياسي بودن همزه وصل   
حرکت همزه وصل   
کتابت و تلفظ همزه‌ي وصل   
مواضع همزه‌ي قطع   
تفاوت‌هاي همزه قطع و وصل   
نتيجه   
منابع:   

  

چکيده
همزه که از حروف اصلي و پايه‌اي در زبان عربي است. به صُوَر مختلفي نوشته مي‌شود و هر کدام ويژگي‌هاي خاصي را دارا است همزه به اعتبار خوانا و ناخوانا بودن در وسط کلام به دو قسمت وصل و قطع تقسيم مي‌شود که ما در اين تحقيق به بررسي ابعاد مختلفي از جمله تعاريف اين دو و موارد آن‌ها و تفاوت‌هاي آن‌ها مي‌پردازيم به طول کلي همزه‌اي که در وسط کلام خوانده نشود را وصل و همزه‌اي که در هر جاي کلام خوانده مي‌شود را قطع گويند که داراي موارد و مواضعي است و اين دو همزه نيز با هم تفاوت‌هايي دارند که مي‌توان آن‌ها را از هم تفکيک کرد.

 


مقدمه
يکي از مهم‌ترين اهداف مجامع آموزي توليد علم است که توليد علم خود نياز به جستجو در منابع خاص خود را دارد. در حوزه هاي علميه پيرو سخنان ولي امر مسلمين حضرت‌‌ آيت‌الله عظمي خامنه‌اي (دامت‌برکاته) نياز بيشتري به تحقيق و پژوهش و نوشتن کتب جديد مي‌باشد از همين رو معاونت پژوهش مدرسه علميه حقاني اين فرصت را براي طلاب فراهم کرده است.
موضوعي که ما در اين تحقيق به حول قوه‌ي الهي از آن بحث خواهيم کرد بحث (همزه وصل و قطع) است موضوعي که در قرآن کريم اهميت زيادي دارد، اهميت اين موضوع از دو جهت روشن مي‌شود:
1.    اثر لفظي: مي‌دانيم که قرائت قرآن و نحوه تلاوت آن اهميت فراواني دارد.
2.    اثر معنايي که با شناخت آن مي‌توان به معناي اصلي و دقيق آيات پي برد تحقيق زير که در آن سعي شده است از مطالب مفيد استفاده گردد شامل جواب‌هاي سؤالات زير است:
1.    همزه وصل و قطع چيست؟
2.    موارد سماعي و قياسي همزه وصل و قطع چگونه مي‌باشد؟
3.    کتابت و تلفظ همزه چگونه است؟
4.    اختلاف همزه قطع و وصل از چه جهاتي است؟
ابتدا براي آشنايي بيشتر خوانندگان تاريخچه‌اي از همزه را بيان مي‌کنيم.
«همزه از حروفي است که در نگارش اوليه عرب شکل خاصي نداشت در ابتداي کلام به صورت الف و در وسط و آخر با توجه به حرکت همزه يا حرکت حرف ماقبلش آن را به صورت (ا- و- ي) مي‌نوشتند، بعداً که قرآن را براي صحت قرائت علامت‌گذاري کردند براي همزه شکل (ء) را وضع کردند و آن را روي سه حرف (أ- ؤ- ئ) قرار دارند.
بنابراين طبق نگارش امروزه اين سه حرف (ا- و- ي) ديگر خوانده نمي‌شوند و در حکم پايه و کرسي همزه مي‌باشند.
تعريف همزه‌ي   وصل:
چون ابتدا به ساکن جايز نيست هرگاه اول کلمه‌اي حرف ساکن باشد واجب است همزه متحرکي بياوريم زيرا ابتداي به ساکن جايز نيست به چنين همزه‌اي وصل گفته‌اند ازجهت آن‌که حرف متحرک قبل از خود را به حرف ساکن مابعدش وصل مي‌کند.  «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ»
همزه‌ي قطع: همزه‌اي که هرگاه به حرف ماقبلش متصل شود در قرائت حذف نمي‌شود «لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ»
سماعي و قياسي بودن همزه وصل
همزه وصل در دو مورد قياسي است:
1.    در امر ثلاثي مخاطب هرگاه مابعد حرف مضارع ساکن باشد. اِضْرب
2.    مصدر، ماضي و امر از فعل‌هايي که ماضي  آن‌ها بعد از همزه داراي چهار حرف  است. أنطلق- استفزر- اجتماع
سماعي در يازده کلمه است.
1.    أل براي تعريف يا موصول مثل « وَالْمُقِيمِي الصَّلَاةِ»  اولي موصول، دومي تعریف
2.    اَم در قبيله (طيّ) که به جاي (أل) استعمال مي‌شود مثل سؤال (نَمِرِبن تَولَب) از رسول اکرم (ص): «أمِنَ امبرِّ امصيامُ في السَفَرِ» و جواب حضرت «ليس مِنَ امبِرِّ امصيامُ في امسَفَرِ»
3.    اِسْم مثل « بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» که در اصل سموٌ بوده است.
4.    إبنُ مثل « الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ»  که در اصل بَنَوٌ بوده است.
5.    إبنَهٌ مونث اِبن که در اصل (نَبَوَةٌ) بوده است مثل (السّلامُ عليک يا رسولَ اللهِ عنّي و عنِ ابنتک النّازلَةِ في جِوارِکَ)
6.    أمْرأةٌ مثل « قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ»
7.    إمْرُؤٌ مثل «اِنِ امرُو هَلَک»
8.    إبنُمٌ که (إبن) بوده و ميم آخرش براي تأکيد آورده شده است.
9.    إستٌ که در اصل سَتَهٌ.
10.    أيمُنُ به فتح همزه و ضم ميم يا کسره همزه و فتح ميم و سکون
11.    (اثنتان و اثنتين) براي مذکر « حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ»  (اثنتان و اثنتين) براي مونث « فَإِن كَانَتَا اثْنَتَيْنِ»

 


حرکت همزه وصل
اصل در همزه وصل کسره است به جز موارد ذيل:
1.    هرگاه بعد از حرف ساکني که همزه بر آن داخل شده ضمه اصلي باشد مضموم مي‌شود. مثل «اقْتُلُواْ يُوسُفَ » پس ضمه عارضي مثل ضمه‌ي ميم (ارمُوا) از اين بحث خارج است.
2.    با لام و ميم تعريف (اَل- اَم) مفتوح مي‌شود دو علت فتحه کثرت استعمال است. « فَعَصَى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ»
3.    أيمُنُ همزه‌اش مفتوح است چون در قسم استعمال مي‌شود و حرکت فتحه شباهت به واو و تاء قسم دارد.

 


کتابت و تلفظ همزه‌ي وصل
همزه‌ي وصل از جهت کتابت و تلفظ سه حالت دارد:
1.    اسقاط در تلفظ و اثبات در کتابت و آن هنگامي است که به ماقبلش متصل شود مثل همزه « وَاخْفِضْ » در «وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ»  جرّ در « بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» که در کتابت نيز به خاطر کثرت استعمال نوشته نشده است.
2.    اسقاط در کتابت و تلفظ و آن دو مورد است:
الف) هنگامي که همزه‌ي استفهام بر همزه‌ي وصل مکسور داخل شود: مثل «  أَصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ»
ب) هنگامي که لام جر بر لام تعريف داخل شود مثل « لِلَّهِ » در « لِلَّهِ الْأَمْرُ مِن قَبْلُ وَمِن بَعْدُ»
3. اثبات در تلفظ و کتابت و داراي موارد ذيل است:
الف) هنگامي که به ماقبلش متصل نشوند مثل « الرَّحْمَنُ، عَلَّمَ الْقُرْآنَ»
ب) همزه استفهام بر (الف و لام يا أيمُنُ) داخل شود.
ج) قرار گرفتن همزه‌ي وصل بين دو حرف ساکن مثل (يا اللهُ) که الفِ (يا) و (لام) اول (الله) ساکن است و اگر همزه‌ي (الله) ساقط گردد و التقاء ساکنين مي‌شود.
د) به خاطر ضرورت شعري مثل همزه (اثنتين) در بيت ذيل
وَ کُلُ اثنتينِ الي افتراقٍ.               .......................................
مواضع همزه‌ي قطع
1.    همزه‌ي اصلي يعني جزء کلمه و آن گاهي جزء فعل است مثل أمَرَ در « قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ»  و گاهي جزء اسم است مثل أمْرٌ در « وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ»  و گاهي جزء حرف است مثل (ان- اذ- اَنَّ- اِنّ- اَم)
2.    باب افعال به طور مطلق (ماضي- امر- مصدر) احسان در « هَلْ جَزَاء الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ»
3.    متکلم وحده از فعل مضارع به طور مطلق (ثلاثي- رباعي مجرد و مزيد) « أُكَلِّمَ » در « فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنسِيًّا»
4.    صفت مشبهة بر وزن (أفْعَلُ) مثل «أَبْيَضُ و الأَسْوَدِ» « حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ»
5.    افعل تفضيل مثل «اَعْلَى» در « قُلْنَا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنتَ الْأَعْلَى»
6.    سه وزن قِلّه‌ي (افعَلُ- أفَعِلَة- افعال)، مثلا «أنفُسْ» در «وَنَقْصٍ مِّنَ الأَمَوَالِ وَالأنفُسِ»
7.    صيغه تعجب مثل «أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ»  مانند (ما اکثرَ الف جيحَ و العجيحَ و اقلَّ الحجيج)
تفاوت‌هاي همزه قطع و وصل
بين همزه وصل و قطع تفاوت‌هاي زير موجود مي‌باشد:
1.    اصل در همزه وصل مکسور است و گاهي مفتوح يا مضموم مي‌شود و همزه قطع بيشتر مفتوح مي‌باشد و گاهي مضموم يا مکسور گرديده است.
2.    همزه‌ي وصل در هنگام اتصال کلمه به ماقبلش ساقط مي‌شود ولي همزه‌ي قطع چنين نيست.
3.    همزه‌ي وصل جزء کلمه نيست بلکه عارضي و از خارج آن وارد شده ولي همزه قطع جزء کلمه است.
4.    موارد همزه قطع فراوان و موارد همزه وصل محدود مي‌باشد و سپس با شناخت همزه‌ي وصل مي‌توان غير آن را قطع دانست.


 


نتيجه
موضوعي و مسئله‌اي که ما در اين تحقيق بررسي کرديم يعني همزه‌ي وصل و قطع اطلاعات جديدي را در اختيار ما قرار داد و باعث شد تا ما نسبت به همزه اطلاعات بيشتري داشته باشيم با مطالعه‌‌ي اين تحقيق فهميديم:
همزه وصل و قطع چيستند.
موارد سماعي و قياسي بودن آن‌ها را فهميديم.
کتابت و تلفظ همزه
تفاوت‌هاي همزه وصل و قطع
اميد است که اين تحقيق مورد رضايت حضرت ولي عصر (ارواحنا فداه) قرار بگيرد در پايان از همه ي افرادي که به بنده براي تحقيق کمک کردند تشکر مي‌کنم مخصوصاً از اساتيد محترم آقايان شمس و رضازاده و دوست و مشاور محترم آقاي حسن‌خواه کمال تقدير را دارم.






منابع:
1.    قرآن کريم
2.    نهج‌البلاغه
3.    بحارالانوار مرحوم علامه مجلسي
4.    استر آبادي شيخ رضي الدين محمد بن الحسن، شرح شافيه ابن الحاجب، ناشر: دارالکتب، سال انتشار: 1975م. چاپ لبنان (بيروت)
5.    النيشابوري حسن بن محمد (النظام)، شرح نظام
6.    شيرازي احمد امين، صرف روان، جلد 3، چاپ دوم، سال انتشار 1389، بوستان کتاب
7.    عرب خراساني، علي، درسنامه‌ي صرف، چاپ دوم، سال انتشار 1389، نشر المصطفي.

 

 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.