پژوهش طلاب

 

 

بسم الله الرحمن الرحیم

 




فهرست
جایگاه  
اهمیت  
پیشینه   
تقسیم کلمه معرب به مذکر و مؤنث  
قسم‌های مذکر  
قسم‌های مؤنث  
شناخت علامت‌های مؤنث  
علامت تأنیث ظاهری 
مؤنث مجازی   
نتیجه گیری   
منابع 








جایگاه
مبحث تذکیر و تأنیث در نحو ـ بلاغت و صرف کاربرد دارد و به همین خاطر در این علم از تذکیر
و تأنیث بحث می‌شود. مبحث تذکیر و تأنیث در صرف جزو مبادی ... متن علم و در نحو و بلاغت فرد مبادی علمی است. در صرف بحث این است که برای تذکیر و تأنیث راجع به ساختار درونی است و در بلاغت و هم چنین نحو هم این علم مطرح است چون استفاده از تذکیر و تأنیث متوقف بر شناخت کلمات (تاثیر کلمات) بر دیگر اجزای جمله است.

 

اهمیت

تذکیر و تأنیث از جمله مباحثی است که فهمیدن آن ما را در شناخت احادیث ائمه و فهم عمیق قرآن کریم کمک می‌کند و برای حتی فهم ابتدایی قرآن محتاج به تشخیص آن هستیم.


پیشینه
خوشبختانه در کُتُب مختلف صرف و نحوی چه قدیمی و چه معاصر به این بحث پرداخته شده است و اشکالی را که در بعضی از کتب وجود دارد عدم رسیدگی جامع به احکام تذکیر و تأنیث است. لذا ما موضوع را از لحاظ صرفی و نحوی می‌خواهیم بررسی کنیم و به یک جمع‌بندی خوب برسیم.


تقسیم کلمه معرب به مذکر و مؤنث
الف) تعریف مذکر: اسمی است که در آن علامت تأنیث نه لفظا و نه تقدیرا وجود ندارد و خالی از آن است.  مذکر نیازی به علامت ندارد و این مؤنث است که به علامت نیاز دارد زیرا اصل مذکر بودن است نه مؤنث.


قسم‌های مذکر:
1ـ مجازی: اسم مذکر اگر بر انسان یا حیوان نر دلالت نکند مذکر مجازی است.
2ـ حقیقی: اسم مذکر اگر بر انسان یا حیوئان نر دلالت کند مذکر حقیقی است.
مؤنث: کلمه‌ای که دارای علامت تأنیث باشد را مؤنث می‌گویند (چه ظاهری و چه تقدیری)


قسم‌های مؤنث:
1ـ دلالت:
الف) حقیقی: مونثی که مدلولش دارای اندام تناسلی و قابلیت تولیدمثل داشته باشد.
ب) مجازی: مؤنثی که مدلولش دارای اندام تناسلی و قابلیت تولیدمثل نباشد.  
2ـ لفظیه:
الف) لفظی: یکی از علامت‌های تأنیث را داشته باشد: فاطمة
ب) معنوی: علامت تأنیث ندارد ولی بر تأنیث دلالت دارد: ارض.


فصل 2
شناخت علامت‌های مؤنث

علامت تأنیث ظاهری:
الف)‌مبنی:
 1ـ کسره : انتِ    2ـ نون مشدد: کُنَّ ـ تنّ
ب)‌معرب:
1ـ در آخرش ة تأنیث باشد: معاویة
2ـ در آخرش الف ممدوده زائده باشد: حرباء
3ـ در آخرش الف مقصوره زائده باشد: لیلی


مؤنث مجازی:
برای مؤنث مجازی تعاریف و ویژگی هایی با بیان‌های مختلف گفته شده است و لذا به چند مورد از آن‌ها اشاره می‌کنیم.
در مبادی العربیه: المؤنث له علامات (برای مؤنث علامت هایی است که ظاهری است و لفظی نامیده‌ می‌شود مثل امرأة و از این قسم کلماتی هست که علامت ظاهری تأنیث ندارد مثل قمر
درسنامه صرف: اگر مدلول اسم مذکر یا مؤنث انسان یا حیوان باشد به آن مذکر یا مؤنث حقیقی و در غیر آن دو مذکر یا مؤنث مجازی می‌گویند مثل :عین ـ ارض ـ شمس ـ نار
در جامع دروس عربی: با آن معامله مؤنث می‌شود اعم از انسان باشد یا حیوان: مثل ناقة.
در صرف ساده: اما مجازی از مؤنث و مذکر آن چیزی که مؤنث یا مذکر است مجازاً و اعتباراً مثل قمر برای مذکر مجازی و ارض برای مؤنث مجازی.
در بدایة: اسمی که مدلولش انسان یا حیوان نباشد: کتاب.
در درسنامه: مدلول اگر دارای اندام مذکر یا مؤنث نباشد.
صرف متوسط: اگر بر انسان یا حیوان نر دلالت نکند مؤنث مجازی است.
  . علوم عربیه                                                                                                                                                  
نحو وافی: به این معنا به حقیقی و مجازی تقسیم می‌شود و مجازی آن است که اندام تولیدمثل و تناسلی نداشته باشد.





                                                                                                                   


نتیجه گیری
این‌ها تنها بخشی از تعاریفی بود که در کتب مختلف صرف و نحوی آورده شده بود اگر کمی دقت کنیم می‌توان فهمید که اکثر تعاریف همه یک چیز را می‌خواهند بیان کنند و فقط کمی لحن الفاظ و عباراتی که به کار می‌رود شاید متفاوت باشد. البته تقسیم‌بندی نیز ملاک است و این که ملاک تقسیم‌بندی چیست. برخی به اعتبار لفظ تقسیمی از مذکر و مؤنث ارائه داده‌اند که تقسیم ثانویه خود را به اعتبار معنا داشته‌اند و در مورد مؤنث ذکر کرده‌اند که معنای آن ماده حقیقی است که به آن مؤنث حقیقی گویند و با معنای آن ماده فرضی است که به آن مؤنث مجازی می‌گویند و در مورد بحث مذکر نیز گفته شده است که یا معنای آن نر حقیقی است که به آن مذکر حقیقی می‌گویند و یا معنای آن نر فرضی است که مذکر مجازی می‌گویند.
برخی به اعتبار معنا تقسیمی از مذکر و مؤنث ارائه نموده‌اند و در مورد مطلق مؤنث ذکر نموده‌اند که ماده حقیقی یا فرضی است و مؤنث حقیقی آن است که معنای آن حقیقتاً و در خارج ماده است و مؤنث مجازی آن است که معنای آن ماده فرض شده است و در مورد مطلق مذکر نیز گفته‌اند که نر حقیقی یا فرضی است و مذکر حقیقی آن است که معنای آن حقیقتاً در خارج حاضر است و یا مذکر مجازی است که معنای آن نر فرض شده است.



  و2. عرب خراسانی،‌علی، درسنامه صرف ص 292 .                                                                    

 

 


منابع

1.    صفایی بوشهری، غلامعلی، بدائه النحو، مدیریت حوزه علمیه قم،1360 ش
2.    طباطبایی، سید محمد رضا، صرف ساده، موسسه انتشارات دار العلم، 1388ش
3.    شیخ بهایی، فوائد صمدیه ، انتشارات نهاوندی، 1389ش
4.    عباس حسن، نحو وافی، بیروت، مکتب المحمدی، 1427 ق
5.    عرب خراسانی، علی، درسنامه صرف، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، 1389ش
6.    حسینی تهرانی، سید هاشم، علوم العربیه،نشر اخلاق، 1384 ش





 

 

 

 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.