بسم الله الرحمن الرحیم

 

سپاس:

خداوندی را که ما را لایق آن دانست که در زیر سایه ی حضرتش در توسعه ی فرهنگ دین محوری بکوشیم .

 

 

تقدیم به:

تمام شهیدانی که با خون خود درخت تنومند انقلاب را آبیاری کردند تا این انقلاب زمینه ای باشد برای ظهور حضرت ولی عصر (عج) .

 

چکیده

مسئله این تحقیق در رابطه با وجود یا عدم وجود فعل خماسی است. دلیل نوشتن این تحقیق علاوه بر پاسخ دادن به این سوال، یاد گیری روش تحقیق نیز بوده است.  در این تحقیق سه نظریه وجود دارد که با وجود اختلاف نظرات، همگی قائل به یک نظر هستند که در طول تحقیق به آن پرداخته می شود.

 

 

فهرست

 

مقدمه .........................................................................................................................................1  

هدف  ...........................................................................................................................................1

جایگاه ..........................................................................................................................................1

فصل اول ......................................................................................................................................2

کلیات...........................................................................................................................................2

فصل دوم .....................................................................................................................................4

بررسی اقوال   .............................................................................................................................4

فصل سوم   ................................................................................................................................6

خاتمه   ......................................................................................................................................6

منابع..........................................................................................................................................7

 

مقدمه

1- هدف

هدف از این پژوهش آن است که آیا واقعاً در کلام عرب فعل خماسی استعمال شده است یا خیر؟

2- جایگاه

این موضوع به خاطر اینکه در رابطه با بنای کلمه بررسی می شود زیر مجموعه بحث ابنیه کلمات است.

3- روش تحقیق

 روش تحقیق هم از نوع گرد آوری است و هم از نوع داوری، چرا که بعد از بررسی اقوال در بین کتب متعدد و با استفاده از نظرات بعضی از صاحب نظرانی همچون شیخ خلیل، شیخ رضی و ... به نتایجی رسیده شده است و در پایان در این تحقیق به نتیجه و داوری پرداخته شده است.

 

 

 

فصل اول: کلیات

الف) تبیین مسئله

مسئله تحقیق آن است که آیا فعل خماسی استعمال شده است؟

مسئله از نوع هل بسیطاست زیرا صرفا از وجود فعل خماسی سوال شده است.

موضوعمسئله فعل خماسی است و محمولآن استعمال.

ب) مفهوم شناسی

در مفهوم شناسی باید مفاهیم فعل، خماسی و استعمال را تعریف کنیم.

تعریف لغوی فعل به معنای {انجام دادن} است و تعریف اصطلاحی آن:

الفعل لفظ یدل علی حاله او حدث فی الزمن الماضی او الحاضر او المستقبل

لفظی است که دلالت بر حالت یا حدثی در زمان گذشته یا حال یا آینده می کند[1]

 

تعریف لغوی خماسی از ماده خمس به معنای یک پنجم وتعریف اصطلاحیفعل خماسی:

الفعل بحسب الاصل اما ثلاثی الاحرف و هو ما کانت احرفه الاصلیه ثلاثه و اما رباعیها وهو ما کانت احرفه الاصلیه اربعه و الخماسی کذلک و هو ما کانت احرفه الاصلیه خمسه

فعل بر حسب اصلش یا سه حرف دارد و آن زمانی است که سه حرف اصلی داشته باشد یا چهار حرف دارد و آن وقتی است که چهار حرف اصلی اشته باشد و فعل خماسی نیز پنج حرف دارد وآن وقتی است که پنج حرف اصلی داشته باشد

 

تعریف لغوی استعمال از ماده عمل به معنای کار و به کار گرفتن.

نکته:

باید توجه داشت که فعل خماسی یک لفظ مشترک است به همین دلیل در بخش مصادر کتاب نحو وافی ،زمانی که می خواهد مصادر افعال را بیان کند می گوید: مصدر فعل خماسی تفعًّل، تفعٌّل می شود که اینجا مقصود از خماسی صرفا پنج حرف بودن آن است.

 

 

 

فصل دوم: بررسی اقوال

الف) شیخ خلیل در مقدمه کتاب العین[2] بحثی در رابطه با فعل خماسی بیان می کند و می گوید کلام عرب از لحاظ تعداد اصول شش باب دارد.

1) باب ثنائی  2) باب ثلاثی صحیح  3) باب ثلاثی معتل  4) باب لفیف  5) باب رباعی  6) باب خماسی

بعد از بیان باب خماسی می گوید بعد از آن باب دیگری نیست چرا که برای عرب بناء در اسماء و افعال بیشتر از پنج حرف نیست اگر بیشتر از پنج حرف در فعل یا اسم دیدید؛ قطعاً بدانید که آن بر بناء زائد است، مانند قرعبلانه که در اصل قرعبلان است.

در قسمتی دیگر[3] میگوید: الفی که در اقشعرّ، اسبکر و ...  است از اصل بناء نیست چرا که این الف را آورده اند تا اگر کلمه ای با سکون آغاز شده باشد چون بیانش سخت است سهولت در تلفظ ایجاد شود. به این الف که در ابتدای آن آورده می شود همزه وصل می گویند. در واقع این کلمات خماسی نیستند.

ب) شیخ رضی در کتاب  شرح شافیه[4] می گوید: بدان که فعل خماسی ساخته نمی شود چرا که به واسطه ی آن چه به آن وارد می شود ثقیل می شود مانند: حروف مضارعه، علامت اسم فاعل و اسم مفعول و ضمایر مرفوعی و ...

ج) در کتاب صرف کاربردی در این رابطه یک سری اصولی بیان شده است. به عنوان مثال:

1- ثقیل اگر کثیر الاستعمال باشد، تا حد ممکن باید خفیف شود ولی اگر قلیل الاستعمال بود قابل بخشش است.

2- فعل اثقل از اسم است- کلمه هر چه طولش بیشتر باشد ثقیل تر است .

بعد از بیان چند اصل، مطلبی در را بطه با فعل خماسی به نقل از کتاب شرح نظام بیان میکند:

فعل به علت اتصال حروف مضارعه در ابتدا و ضمیرهای فاعلی و حتی گاهی ضمیرهای مفعولی در آخر طبیعتاً از اسم اثقل است . به همین دلیل عرب زبانان اسم خماسی دارند ولی فعل خماسی ندارند چون فعل خماسی از جهت ثقالت لفظی همچون اسم سداسی است.

 

 

فصل سوم: خاتمه

با توجه به نظرات متعدد در کتب مختلف می شود به این جمع بندی رسید که  فعل خماسی به واسطه همان دلایلی که ذکر شد دارای ثقالت زیادی است و به همین دلیل همانند اسم سداسی استعمال نشده است.

 

 

منابع

1- نحو وافی- ج3-عباس حسن- ناصر خسرو-دوم

2-کتاب العین- ج1- شیخ خلیل

3- شرح شافیه- ج1- شیخ رضی

4-صرف کاربردی- ج2-شیخ عبد الرسول کشمیری-چاپ اول- 1392

5- شرح نظام

 

 


[1]المبادی العربیه

[2]ص 16

[3]ص 21

[4]ص 9

 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.