بسم الله الرحمن الرحیم



پیش گفتار:
حمد وسپاس خدای را که نام او مفتاح فتوح ویاد اوآرامش بخش دلهاست ودرود وسلام الهی برخاتم
پیمبران، محبوب زمین و زمان،مایه آرامش قلب وجان ،حضرت محمد مصطفی (صلی الله علیه وآله وسلم)وبر
اهل بیت پاک ومقدسش بالأخص مولایمان،آقایمان حضرت مهدی (روحی وارواح العالمین له الفداء)ودرود بی
کران الهی بر امام راحل امت وبرشهدای عظیم الشأن دفاع مقدس بالأخص شهید باقری وباتشکر وقدردانی از
استاد أنصاری و استاد صرف آقای قندی زاده وتمام کسانی دراین راه بنده را یاری کرده اند.
این تحقیق ناچیز وکم ارزش را به روان با ارزش و پاک ومقدسه اُم ابیها حضرت فاطمه زهرا (سلام الله
 علیها)وحضرت معصومه (سلام الله علیها) وشهدای انقلاب اسلامی تقدیم می کنم.


چکیده
در این مقاله موضوعی که حول آن تحقیق شده ومطالبی گردآوری گشته است تحت عنوان(به کار بردن فعل ماضی برای رساندن مفهومی درآینده)می باشد که هدف محقق از این تحقیق رسیدن به این مطلب می باشد که آیا در زبان عرب برای رساندن مفهومی که در زمان آینده واقع می شود ازفعل ماضی استفاده شده است یا خیر؟ که پس از بررسی ومطالعه برخی از منابع دسته اول همچون جواهر البلاغه مغنی الادیب به این نتیجه رسیدیم که هم در میان آیات قرآن وهم درمیان گفته های اعراب از افعال ماضی برای رساندن معنای مستقبل استفاده شده است.  



فهرست مطالب
کلیات
مقدمه...........................................................................................................................................................................1
هدف،غایت،ضرورت...........................................................................................................................................................1
جایگاه............................................................................................................................................................................1
روش تحقیق....................................................................................................................................................................1
فصل اول
موضوع ومحمول مسئله..................................................................................................................................................2    
بسیط ومرکب بودن مسئله..................................................................................................................................................2
 تعریف فعل(لغوی واصطلاحی)...............................................................................................................................................2
 تعریف ماضی(لغوی واصطلاحی)............................................................................................................................................2
 تعریف فعل ماضی...............................................................................................................................................................2
 تعریف مستقبل(لغوی واصطلاحی).........................................................................................................................................2
تعریف فعل مستقبل.............................................................................................................................................................2
فصل دوم
متن  
إن شرطیه برسر فعل ماضی.................................................................................................................................................3
فعل ماضی بامعنای آینده درآیات قرآن.....................................................................................................................................4
محقق الوقوع بودن فعل ماضی ............................................................................................................................................5
فصل سوم
جمع بندی ونتیجه..............................................................................................................................................................6
فهرست منابع....................................................................................................................................................................7
کلیات:
 مقدمه:
:هدف،غایت،ضرورت
إن شاءالله بعد از مطالعه این تحقیق خواهید دانست که چگونه افعال ماضی به معنای مستقبل به کار برده     می شودکه اصلی ترین ضرورت وهدف از این امر نیز پی بردن به معنای دقیق آیات قرآن کریم وهمچنین روایات ائمه معصومین (صلوات الله علیهم اجمعین ) می باشد .


جایگاه:
این بحث به قدری اهمیت دارد که در صورت عدم آگاهی ویا اشتباه بودن اطلاعات مرتبط با این بحث تاثیر منفی بسیار زیادی در برداشت معنایی وبه تبع در تفسیر آیات وروایات خواهد داشت.


روش تحقیق:
 این تحقیق در ابتدا با راهنمایی استاد مشاور شروع گشته ودر ادامه از منابع اطلاعاتی همچون کتبهای معتبر(به صورت نرم افزار)استفاده شده است.
در پردازش این داده ها به صورت کلی روش تحلیلی بکار برده شده ودرروش داوری پس از مطالعه مطالب ازبین مطالب بزرگان باتفکر درآنها نتیجه ای أخذ شده است.
 


فصل اول
  طبق تعریف موضوع ؛ موضوع آن لفظیست که در جمله بیان شده است تا بر آن حکمی را حمل کرده«محمول» تا صحت یا عدم صحت آن حکم بر آن موضوع  مورد بررسی قراربگیرد .                              
 بنابراین در این مساله«موضوع» ؛لفظ« فعل ماضی» میباشد که جمله ی «آیا به معنای مستقبل به کار
میرود»حکم آن بوده که در واقع«محمول» این مساله میباشد.
مطلب هل:این مساله  یک مساله مرکب می باشد زیرا صرفاً از وجود محمول در موضوع بحث نمی کند.
تعریف لغوی فعل:فعل در لغت به معنای انجام دادن می باشد.
تعریف اصطلاحی فعل :آنچیزی که  به نفسه دلالت بر حدث کند وهمراه با یکی از زمان های سه گانه(ماضی،مضارع،امر) باشد.
 تعریف لغوی ماضی:در لغت به معنای گذشته می باشد.
تعریف اصطلاحی فعل ماضی: ماضى در اصطلاح دو معنى دارد: فعلى كه زمانش گذشته و فعلى كه صيغه‏اش مضارع و امر نيست، و اين دو معنى مي شود در يك‏جا جمع شود، و ميشود يكى از آن دو باشد و ديگرى نباشد.  
 تعریف لغوی مستقبل:در لغت به معنای آینده می باشد.
 تعریف اصطلاحی فعل مستقبل: فعلی که دلالت بر حدوثی در زمان آینده (بعد از زمان حال)کند،یعنی فعلی که در زمان آینده واقع شود.


فصل دوم
دراین فصل به بیانی مفصل در مورد علل مختلف وجایگاه های استفاده از فعل ماضی برای بیان معنای فعل مستقبل (عدول از زمانی به زمان دیگر) می پردازیم.
1-آمدن «إن» شرطیه بر سر فعل ماضی:
يكى از كلمات كثير الاستعمال در زبان عرب، «إن» مى‏باشد، و اين كلمه در عبارات وارد مى‏شود و به‏طور حقيقى در يكى از چهار معناى خود استعمال مى‏شود كه عبارتند از:
الف: شرطيه.
ب: نافيه.
ج: مخفّفه.
د: زائده.
1- شرطيت: «إن‏» شرطيه‏ داراى دو عمل است:
الف: معنوى: كه عبارت است از تعليق و مشروط كردن وجود جزا بر تحقق وجود شرط.
بايد دانست كه زمان جمله شرط «إن» استقبالى است هرچند لفظ آن ماضى باشد به خلاف «لو» شرطيه كه زمان جمله شرط آن ماضى است، و همچنين بايد وقوع شرط «إن» در خارج احتمالى و ممكن باشد به خلاف جمله شرط «إذا» كه وقوع آن حتمى است.
شايان ذكر است «إن» به جهت كثرت استعمال، اصل ادات شرط است، وهمچنين «إن» همانند تمامى ادات شرط صدارت‏طلب مى‏باشد به‏طورى كه نمى‏تواند جزئى از اجزاى شرط و جزا بر آن مقدم شود.
چون در «إن»،  جزاء بر حاصل شدن شرط در آينده معلق مى‏شود ، واجب است كه: شرط و جزاى  «إن»،جمله فعليه استقباليه باشد هم از نظر لفظ و هم از نظر معنى. مانند سخن خداى برين: «وَ إِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ» و اگر آبى درخواست كنند آبى چونان مسّ گداخته به آنان دهند. در اين آيه مباركه، «يَسْتَغِيثُوا» جمله شرطيه و «يغاثوا» جمله جزاء است. و هردو لفظاً و معناً استقباليه است.
               
           
و غالباً از اين‏كه جمله شرط جزاء لفظاً و معناً استقباليه باشد به اين‏كه تنها از جهت معنا استقباليه باشد، عدول نمى‏شود مگر براى انگيزه‏هايى:
الف: فال نيك زدن مانند: (إن عشت فعلت الخير) اگر زيستم، كار نيك مى‏كنم. در اين جمله، «عشت» و «فعلت» از نظر لفظ، ماضى و از جهت معناً استقباليه است .
و براى فال نيك زدن،فعل لفظاً به گونه ماضى آورده شده اما از لحاظ معنا حامل معنای آینده می باشد.
ب:  به پندار انداختن و جلوه دادن چيزى كه پديد نيامده يعنى استقبال، به گونه چيزى كه پديد آمده يعنى ماضى. مانند: «إن متّ كان ميراثى للفقراء» اگر مردم، ميراثم براى نيازمندان است. در اين مثال، «متّ» و «كان ميراثى للفقراء» كه دو جمله شرط و جزاء است، تنها از جهت لفظ، به گونه ماضى آورده شده تا آنچه پديد نيامده است به گونه چيزى كه پديد آمده در خيال، ظاهر گردد.
2-درآیات مرتبط با قیامت  که از فعل ماضی برای وقایع آن روز استفاده شده است:
در قرآن در جاهای مختلف که سخن از حوادث قیامت شده است به صورت متعدد از فعل ماضی استفاده شده است،در حالی که تمام حوادث قیامت در آینده اتفاق خواهدافتاد. نحویون و مفسرین دلایلی را برای این امر ذکر کرده اند که به بعضی ازآنها اشاره خواهد شد.
الف:یکی از عللی که برای این مسئله بیان شده است این است که آنقدر واقعه ی قیامت نزدیک است که به آن بوسیله فعل ماضی اشاره شده است که اینگونه بیان، خود یک نوع تاثیر بلاغی وروحی برفکر وجان خواننده وشنونده آن برجای می گذارد که انگار وقایع قیامت در همان زمان قرائت آیات در حال وقوع میباشد.(همچنان که در تلاوت قراء مشهور همچون استاد عبدالباسط حول آیات قیامت شاهد به از حال رفتن وحتی جان دادن برخی از مستمعین می شویم ).
ب:علت بلاغی دیگری نیز برای به کار بردن فعل ماضی بیان شده است وآن محقق الوقوع بودن این واقعه       می باشد که به نظر می رسد که خود یکی از دلایل بکار بردن فعل ماضی در الفاظ می باشد که قسمت عظیمی از آن در کلام خدای متعال آمده است .


3-محقق الوقوع بودن جمله: گاهى فعل مستقبل را به صيغه ماضى اداء ميكنند باعتبار آنكه وقوعش در مستقبل
قطعى و حتمى است، چنانچه گوئى واقع شده، و از آن به" مستقبل محقّق الوقوع" تعبير مينمايند، و از اين‏گونه
در مكالمات مردم بسيار است، مانند آنكه اواخر پائيز كه مقدّمات زمستان ظاهر شده، مي گويند: زمستان آمد، در
صورتى كه چند روز يا چند هفته مانده، در قرآن است:" أَتى‏ أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ- سُبْحانَهُ وَ تَعالى‏ عَمَّا ي
ُشْرِكُونَ: كار خدا آمد پس آن را به شتاب مخواهيد منزّه و برتر است او از آنچه شرك ميورزند- سورة النّحل- 16
- آيه 1"، فلا تستعجلوه قرينه است كه" امر اللّه" نيامده، وگرنه نهى از استعجال صحيح نبود، و در تفسير"
امر اللّه" در اين آيه اقوالى است، در احاديث است كه مقصود قيام صاحب الامر عليه السّلام است، و چون محقّقا
واقع خواهد شد" اتى" فرموده، و" قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ، به تحقيق رستگار شدند مومنان- سورة المؤمنون- 23-
آيه 1"، نيز از اين قبيل است اگر مراد رستگارى روز قيامت باشد، چنانچه در بعضى احاديث اشارة شده است.    


فصل سوم
نتیجه وجمع بندی:
درمیان استعمالات اعراب جملاتی وجود دارد که به خاطر دلایل بلاغی ومعنایی وآمدن عواملی بر سر فعل ماضی این فعل از معنایی درزمان گذشته خود عدول کرده وحامل معنای آن فعل در زمان آینده می باشد.آن دلایل به طور اختصار عبارت است از:
1-آمدن عواملی همچون إن شرطیه برسر فعل ماضی که خود آمیخته به برخی از عوامل معنایی همچون فال نیک زدن و به پندار انداختن و جلوه دادن چيزى كه پديد نيامده يعنى استقبال، به گونه چيزى كه پديد آمده يعنى ماضى،می باشد..
2_بیان یک واقعه ای که بسیار نزدیک می باشد به گونه ای که گویا در گذشته رخ داده است که این مورد بسیار درآیات قرآن به خصوص درآیات مرتبط با قیامت دیده می شود.
3_برای بیان واقعه ای درآینده که محقق الوقوع می باشداز فعل ماضی استفاده شده است.
که در کل هرسه از این امور عواملی است که در استعمال اینگونه افعال تأثیر گذار بوده است.



فهرست منابع:
التبيان في تفسير القرآن –طوسی،محمدبن حسن-دار إحیاءالتراث العربی-بیروت-لبنان  
ترجمه و شرح جواهر البلاغة-عرفان،حسن-10-بلاغت-قم-ایران
ترجمه و شرح مغني الأديب-صفایی،غلامعلی-(نوبت چاپ8)قدس-قم-ایران
التمهيد في علوم القرآن –معرفت،محمد هادی-مرکز مدیریت حوزه قم-قم-ایران
علوم العربية –حسینی تهرانی،هاشم-(نوبت چاپ2)مفید-تهران-ایران


 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.