بسم الله الرحمن الرحیم



پیشگفتار
سپاس خدای را سزا بود که نام او آغازگرکارهای عاشقانش وذکر اومایه آرامش دل عارفانش و درود وسلام  بی کران حضرتش برخاتم پیمبران،برحضرت محمد مصطفی (صلی الله علیه وآله وسلم)وبر
اهل بیت اطهرش وسلام برآن یارغایب ازنظر حضرت مهدی (روحی وارواح العالمین له الفداء)ودرود بی
کران الهی برروح پرفتوح امام راحل امت وبرشهدای والامقام دفاع مقدس بالأخص شهید حاج حسین خرازی وباتشکر وقدردانی از
استاد یوسفی وتمام کسانی دراین تحقیق بنده را یاری کرده اند.
این تحقیق ناچیز وکم ارزش را به روان پاک ومقدسه اُم ابیها حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها)وحضرت
معصومه (سلام الله علیها) وشهدای انقلاب اسلامی تقدیم می کنم.


چکیده
  موضوعی که در این تحقیق پیرامون آن تحقیق ومطالبی جمع آوری شده است تحت عنوان(مجهول شدن فعل لازم )می باشد که هدف محقق از این تحقیق رسیدن به این مطلب می باشد که آیا در زبان عرب فعل لازم به صورت مجهول استعمال شده است یا خیر؟
برای رسیدن به نتیجه ی این مسأله سیری گذرانده شده است که به طور اجمال دردو فصل بیان شده است.
درفصل اول به بیان مفاهیمی از قبیل تعریف فعل،تعریف فعل لازم وتعریف مجهول ودرفصل دوم به بیان اقسام
فعل ازجهت معنا واقسام فعل لازم ومجهول شدن فعل لازم پرداخته شده ودرانتها نیز نتیجه گیری ای کلی
ازمطالب آورده شده بیان شده است.

فهرست مطالب
مقدمه   ......................................................................................................................... 2
هدف، غایت، ضرورت:  .......................................................................................................2
روش تحقیق:  ................................................................................................................. 2
فصل اول : تعاریف   ..........................................................................................................  3
تعریف فعل  ....................................................................................................................  3
تعریف فعل لازم: ............................................................................................................    3
تعریف مجهول:  ...............................................................................................................  3
فصل دوم: اقسام  ............................................................................................................  5
نام های فعل لازم: .........................................................................................................    6
مجهول فعل لازم ............................................................................................................    6
نتیجه گیری:   .................................................................................................................  8
فهرست منابع: ..............................................................................................................    9


 مقدمه

هدف، غایت، ضرورت:

إن شاء الله بعد از مطالعه این تحقیق خواهید دانست که چگونه افعال لازم مجهول می شودکه اصلی ترین ضرورت وهدف از این امر نیز پی بردن به معنای دقیق آیات قرآن کریم وهمچنین روایات ائمه معصومین (صلوات الله علیهم اجمعین ) می باشد .
جایگاه:
این بحث درکتب صرفی پس ازتقسیم علم صرف به دوبخش اسم وفعل دربخش فعل وپس ازتقسیم فعل به اعتبار داشتن مفعول به دوبخش لازم ومتعدی در بخش لازم وسپس در مبحث معلوم ومجهول کردن فعل لازم قرارگرفته است.
روش تحقیق:
 این تحقیق در ابتدا با راهنمایی استاد مشاور شروع گشته ودر ادامه از منابع اطلاعاتی همچون کتبهای معتبر(به صورت نرم افزار)استفاده شده است.
در پردازش این داده ها به صورت کلی روش تحلیلی بکار برده شده ودرروش داوری پس از مطالعه مطالب ازبین مطالب بزرگان باتفکر درآنها نتیجه ای أخذ شده است.




فصل اول : تعاریف

تعریف فعل

الف) لغوی:
فعل در لغت به معنای انجام دادن می باشد.
ب)اصطلاحی :
آن چیزی که  به نفسه دلالت بر حدث کند وهمراه با یکی از زمان های سه گانه  (ماضی،مضارع،امر) باشد.
تعریف فعل لازم:

الف) لغوی:
 اسم فاعل از ریشه¬ی «لَزِمَ یَلزَمُ» به معنای آن چه که پیوست چیزی باشد و از آن جدا نشود.
ب) اصطلاحی:
 فعلی که از فاعلش تجاوز نکند و در افاده¬ی معنای کامل خود به فاعلش اکتفا کند. مانند: ذهب علی.  
تعریف مجهول:

الف) لغوی:
مجهول از ماده ی «جهل»است که نقیض علم است و این تعریفی است که برآن اتفاق دارند .
ب)اصطلاح:
فعل مجهول فعلی است که شکل ساختاری آن طبق قواعدی دچار تغییر میشود. اما برخی کتب تعاریف دیگری ارائه داده اند که از حیث نحوی آن را لحاظ نموده اند از جمله:
ما بنی للمفعول[ما حذف فاعله و اُنیب عنه غیره] .
اگر فاعل فعل معلوم نباشد .
اگر فاعل در کلام محذوف باشد و فعل به مفعول نسبت داده شود



فصل دوم: اقسام

افعال از جهت معنا  بر سه قسم می باشند:
الف)لازم:
فعلی است که به مفعول نیاز ندارد و با آمدن فاعل، معنایش کامل است. مانند: «جَلَسَ زیدٌ» یعنی زید نشست.
ب )متعدی:
  فعلی است که علاوه بر فاعل به مفعول نیاز دارد و بدون مفعول معنایش ناتمام است. مانند: «ضرب زیدٌ عمراً» یعنی زید عمر را زد که اگر مفعول ذکر نشود جمله ناتمام است؛ زیرا معنا می شود که زید زد و تا مضروب (عمرو) ذکر نشود، معنای جمله کامل نمی گردد.
ج )نه لازم و نه متعدی:
 زیرا این افعال فاعل و مفعولی ندارند؛ بلکه به نسبت های موجود در جملاتی که بر آن داخل می شوند، تعلق دارند.
د)نه لازم و نه متعدی:
زیرا این افعال فاعل و مفعولی ندارند؛ بلکه به نسبت های موجود در جملاتی که بر آن داخل می شوند، تعلق دارند.

فعل لازم بر سه قسم است :
الف). لازم اصلی:تعریف آن گذشت.
ب)لازم نسبی: بر دو قسم است:
1-فعل متعدی به یک مفعول نسبت به فعل دو مفعولی
2-فعل متعدی به دو مفعول نسبت به فعل سه مفعولی
ج)لازم عرضی: هر فعل متعدی که از آن، دلالت بر «لزوم حدث برای فاعل»اراده شود (که در این صورت بر وزن فَعُلَ می باشد و بردن فعل به این باب به قصد مدح یا ذم یا مبالغه یا تعجب است) مثل: عَلُمَ (علم لازم و همراهِ او شد)، جَهُلَ(جهل لازم و همراهِ او شد)
ـ نام های فعل لازم:

1. لازم: زیرا فعل همراه فاعل است و به مفعول تعدی نمی کند.
2. غیر واقع: زیرا اثر فعل بر مفعول به واقع نمی شود.
3. غیر مجاوز: زیرا فعل از فاعل نمی گذرد و با مفعول ارتباط پیدا نمی کند.

مجهول فعل لازم
فعل لازم،  به نحو فعل متعدی مجهول نمي‌گردد و براي مجهول‌نمودن آن راههای متعددی بیان شده است:
•    به باب افعال یا تفعیل برده شود جهت متعدی شدن.
•    با حرف جر متعدی شود مانند: ذَهَبَ زيدٌ = ذَهَبَ زيدٌ ببکرٍ = ذُهِبَ ببکرٍ.
ماضي مجهول متعدي به حرف جر: فُعِلَ به، فعل بهما، ...
مضارع مجهول متعدي به حرف جر: يُفعَلُ به، يفعل بهما، ...
امر مجهول متعدي به حرف جر: لِيُفعَلْ به، ليفعل بهما، ...
•    نائب فاعل آن ظرف متصرف مختص یا مصدر از جنس آن فعل قرار گیرد.
تذکر: قسم اول و دوم در علم صرف بررسی میشود و جایگاه قسم سوم در علم نحو است.
توضیح:
 فعل لازم چون مفعول نميگيرد مجهول ساخته نمي شود، زيرا فعل مجهول آن است كه مفعول به جاى فاعل به آن نسبت داده شود، مگر آنكه چنانچه گفتيم متعدّى شود، پس اگر با حرف جرّ متعدى شد مفعول پس از حرف جرّ واقع ميشود، و به فعل متّصل نميشود، گرچه ضمير باشد، پس فعل لازم متعدّى به حرف جرّ هميشه مفرد مذكّر غائب است، زيرا فعل بواسطه ضمير فاعل تثنيه و جمع و غائب و حاضر و متكلّم و مذكّر و مؤنث ميگردد، و در فعل مجهول فاعل در كارنيست، و مفعول هم در اين صورت بجاى فاعل متّصل به فعل نشده، پس در فعل متعدى مجهول اگر فاعلش ضمير باشد ميگوئى:" ضُرِبَ، ضُرِبَا، ضُرِبوا" و اگر اسم ظاهر باشد ميگوئى:" ضُرِبَ زيد، ضُرِبَ زيدان، ضُرِبَ زيدون، ضُرِبَ هند، ضُرِبَ رجال" و همچنين هر فاعلى كه اسم ظاهر باشد فعل مفرد مذكّر غائب است، ولى اگر ضمير باشد چهارده صيغه فعل ساخته ميشود، لكن فعل لازم متعدّى بحرف جرّ در هردو صورت مفرد مذكر غائب آورده ميشود، چنانچه گوئى:" ذهب بزيد، ذهب بهند، ذهب برجال، ذهب بزيدين" و در صورت ضمير بودن هم ميگوئى:" ذهب به، ذهب بهما، ذهب بهم، ذهب بها، ذهب بهما، ذهب بهنّ، ذهب بك، ذهب بكما، ذهب بكم، ذهب بك، ذهب بكما، ذهب بكنّ، ذهب بى، ذهب بنا".



نتیجه گیری:
باتوجه به مطالب گفته شده دانستیم که فعل لازم فعلیست که نیازی به مفعول نداشته ومعنایش بافاعل کامل میگردد سپس اقسام فعل لازم که عبارتند از: افعال لازم اصلی،لازم نسبی ولازم عرضی بیان شد ودرآخر گفته شدکه فعل لازم مانند فعل متعدی مجهول نمی شود زیرا؛مجهول کردن، مختص فعل هایی می باشد که مفعول دارند، به این دلیل که باحذف فاعلشان مفعول برسرجای فاعل محذوف می نشیند لذا برای مجهول کردن افعال لازم، ابتدا آنهارا به یکی از طرق زیر متعدی کرده سپس باحذف فاعل آن رامجهول می کنیم :
•      نائب فاعل آن، ظرف متصرف مختص یا مصدر از جنس آن فعل قرار گیرد.
•     جهت متعدی شدن به باب افعال یا تفعیل برده شود.
•      با حرف جر متعدی شود مانند: ذَهَبَ زيدٌ = ذَهَبَ زيدٌ ببکرٍ = ذُهِبَ ببکرٍ.



فهرست منابع:
•    علوم العربية –حسینی تهرانی،هاشم-(نوبت چاپ2)مفید-تهران-ایران
•    النحو الوافي-پديدآور: حسن، عباس‏- ناشر: ناصر خسرو-مكان چاپ: تهران،ايران‏- نوبت چاپ
•    جامع المقدمات( جامعه مدرسين)محقق: جراثيمى، جليل‏- ناشر: جماعة المدرسين في
     الحوزة العلمية بقم، مؤسسة النشر الإسلامي‏- مكان چاپ: قم- ايران‏- نوبت چاپ: 4
•    بداءة النحو- پديدآور: صفايى، غلامعلى‏- ناشر: مديريه العامه للحوزه العلميه، لجنه ادراه‏- مكان چاپ: قم- ايران‏- نوبت چاپ: 2
•    مبادي العربية في الصرف و النحو- پديدآور: شرتونى، رشيد- ناشر: دار العلم‏- مكان چاپ:
قم- ايران‏- نوبت چاپ: 3


 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.