بسم الله الرحمن الرحیم

تقدیر و سپاس:
خدای منان را سپاس که این توفیق را به ما عطا فرمود تا بتوانیم قدمی در جهت تحصیل علم پژوهش نویسی و به تبع آن در راستای خدمت به اسلام و مسلمین زیر سایه عنایات حضرت ولی عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) برداریم.
همچنین تشکر می کنم از استاد ارجمند، حجت الاسلام و المسلمین انصاری(زیدعزه) که در جهت ارتقای سطح پژوهش و مقاله نویسی دست ما را گرفته و هدایتمان کردند.
و همینطور تشکر می کنم از استاد بزرگوار، استاد قندی زاده که برای ما زحمات بسیار زیادی در آموزش علم صرف کشیدند.



تقدیم به پیشگاه حضرت ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ...

فهرست

چکیده  .......................................................................................................................................  2
مقدمه  ......................................................................................................................................   3
فصل اول کلیات .........................................................................................................................     4
تبیین مسئله  .............................................................................................................................   4
مفهوم شناسی  .........................................................................................................................   4
فصل دوم ادله و اقوال .................................................................................................................     6
قواعد اعلال  ................................................................................................................................   7
تفاوت های قواعد اعلال اسم و فعل ..............................................................................................     10
فصل سوم نتیجه گیری  ................................................................................................................   14



چکیده:
یکی از مباحث مهم صرف، بحث پیرامون کلمات معتل و به خصوص اعلال است.
اعلال انواع گوناگونی دارد که شامل: «قلبی»، «حذفی»، «سکونی» و نوع دیگری از اعلال که در اسم صورت می پذیرد، «تبدیل حرکت» می شود.
اسم و فعل هر کدام به صورت جداگانه قسمتی از این قواعد را شامل می شوند و گاهی نیز قواعدی به صورت مشترک بر روی هردو قابلیت اجرا دارد که البته افعال شرایط بهتری را برای پذیرش این قواعد دارا هستند.



مقدمه:
در این تحقیق سعی شده است تفاوت های قواعد اعلال اسم و فعل بیان شود. نظر به اینکه موضوع تحقیق در مورد تفاوت های این قواعد است و قصد ارائه دسته بندی نوینی نداریم ، با بررسی هایی که در منابع مختلف صورت گرفت از جمله شرح رضی برشافیه،علوم عربیه، صرف ساده، جامع دروس عربیه، نحو وافی و... مناسب ترین دسته بندی از جهت تفکیک قواعد اسم و فعل و روان و منظم بودن در کتاب صرف ساده یافت شد. در نتیجه متن قواعد از این کتاب انتخاب شده است و فقط برای دسته بندی دقیق تر، تغییرات جزئی در نحوه چینش قواعد صورت داده ایم.



فصل اول
کلیات

تبیین مسئله:
سوال: آیا قواعد اعلال اسم و فعل  متفاوت اند؟
این سوال از نوع «هل مرکب» است. چرا که به خصوصیات قواعد اعلال اسم و فعل از لحاظ اشتراک یا تمایز اشاره دارد.
موضوع «قواعد اعلال اسم و فعل» و محمول، «تفاوت» است.
مفهوم شناسی:
تعاریف:
•    اعلال
لغوی: مصدر باب افعال از ریشه علل به معنای عیب دار شدن
اصطلاحی: تغییر حروف عله (واو-یاء-الف) به منظور سهولت در تلفظ .
•    اسم:
لغوی: نام ، اسم  
اصطلاحی: لفظ موضوع مفرد و غیر مقترن به زمان .
•    فعل:
لغوی: کار، عمل
اصطلاحی: لفظی که دارای معنای مستقل می باشد و مقترن به زمان است .


فصل دوم
اقوال و ادله

در زبان عرب در بعضی از کلمات، به علت ثقالت در تلفظ، تغییراتی صورت می گیرد تا باعث تخفیف تلفظ کلمه شود.
این تغییرات بر روی حروف گاهی به صورت تغییر حرکت، یا انداختن حرکت، یا تبدیل حرف به حرف دیگر و یا حذف آن، صورت می پذیرد که به آن اعلال می گویند.
هر حرفی می تواند شرایط تغییر یافتن را بدست آورد اما با توجه به اینکه بر روی سه حرف «واو- الف- یاء» بیشترین تغییرات صورت می گیرد، به صورت جداگانه روی آنها بحث خواهیم کرد.
به این سه حرف، حروف عله و به کلمه ای که همه یا بخشی از حروف اصلی آن عله باشد، معتل می گویند .
قواعد اعلال در سه دسته مورد بررسی قرار گرفته است.
1-    قواعد عمومی اعلال
2-    قواعد خصوصی فعل
3-    قواعد خصوصی اسم
قواعد عمومی بر روی اسم و فعل، هردو قابل اجراست و محدودیتی ندارد؛ گرچه افعال، بیشتر شرایط اجرای این قواعد را پیدا می کنند
ما در این تحقیق به بررسی قواعد اعلال خصوصی می پردازیم و سعی می کنیم ارتباطی بین قواعد خصوصی و بین آنها و قواعد عمومی پیدا کنیم.

قواعد اعلال
•    قواعد عمومی اعلال
1-    هر یک از واو و یاء چنانچه عین الفعل کلمه و متحرک باشد و حرف پیش از آن صحیح و ساکن باشد، حرکت آن به ماقبل داده می شود.
2-     هر یک از واو و یاء چنانچه عین الفعل یا لام الفعل و در اثناء کلمه و مضموم یا مکسور باشد و حرف پیش از آن، مضموم یا مکسور باشد، حرکت آن -پس از سلب حرکت ماقبل- به ماقبل داده می شود.
3-    هر یک از واو مضموم ما قبل مضموم و یاء مضموم یا مکسور ماقبل مکسور چنانچه در آخر کلمه قرار گیرد، حرکت آن می افتد
4-    واو ساکن ما قبل مکسور قلب به یاء می شود.
5-    واو در صورتی که لام الفعل و ماقبل آن مکسور باشد قلب به یاء می شود.
6-    واو چنانچه لام الفعل و حرف چهارم به بعد کلمه باشد و ماقبل آن مفتوح باشد قلب به یاء می شود.
7-    یاء چنانچه فاء الفعل و ساکن و ماقبل آن مضموم باشد قلب به واو می شود.
8-    هر یک از واو و یاء متحرک ما قبل مفتوح چنانچه فاء الفعل نباشد و حرکت آن نیز عارضی نباشد قلب به الف می شود.
9-    الف ما قبل مضموم قلب به واو  و الف ما قبل مکسور قلب به یاء می شود.
10-    حرف ساکن در التقای با حرف صحیح و ساکن پس از خود، چنانچه هردو در یک کلمه باشند حذف می شود. مگر اینکه ساکن اول حرف لین زاید و ساکن دوم مدغم باشد.
11-    هر گاه فاء الفعل باب افتعال حرف عله (واو یا یاء) باشد، حرف عله به تاء تبدیل و سپس در تاء باب ادغام می شود .

•    قواعد خصوصی فعل
    مثال :
فاء الفعل مضارع معلوم مثال واوی ای که بر وزن یَفعِلُ باشد حذف می شود به خلاف دو وزن دیگر.
تبصره: گاهی فاء الفعل بر وزن یَفعَلُ هم حذف شده است
فاءالفعل مثال واوی در مضارع مجهول و امر مجهول هیچ گاه حذف نمی شود.
    اجوف
فاء الفعل ماضی ثلاثی مجرد اجوف، در صیغه های 6تا 14 در صورتی که مضارع آن یَفعُلُ باشد، مضموم و در صورتی که مضارع آن یَفعَلُ یا یَفعِلُ باشد، مکسور می شود.
    ناقص:
در فعل امر و مضارع مجزوم در صیغ 1و4و7و13و14 لام الفعل حذف می شود.
    لفیف:
فعل لفیف مفروق ثلاثی مجرد به لحاظ فاء الفعل مانند مثال و به لحاظ لام الفعل مانند ناقص است، لذا هم قواعد خصوصی مثال و هم ناقص در آن اجرا می شود.
لفیف مقرون گرچه به لحاظ عین الفعل مانند اجوف است و به لحاظ لام الفعل در حکم ناقص است اما در ماضی، مضارع و امر آن فقط احکام ناقص و قواعد عمومی اجرا می شود و عین الفعل آن در حکم حرف صحیح است.

•    قواعد خصوصی اسم
1-    واو و یاء اگر آخر کلمه و بعد از الف زائده قرار بگیرند به همزه قلب می شوند
2-    واو و یاء  اگر عین الفعل وزن فاعل (و فروعات آن) قرار گیرند بطوریکه در فعلشان اعلال شده باشند، به همزه قلب می شوند
3-    واو و یاء و الف وقتی بعد از الف جمع بر وزن فعائل(و شبه آن) قرار گیرند قلب به همزه می شوند به دو شرط:
الف) این حروف در مفرد مد زائده باشند
ب) الف جمع بین دو حرف عله قرار بگیرد
4-    اگر در اول کلمه دو واو بیاید بشرطی که واو دوم مد منقلب از حرف زائد نباشد، واو اولی قلب به همزه می شود
5-    اگر واو با یاء در یک کلمه (یا شبیه یک کلمه) مجاور شود بشرطی که اولی ساکن غیر منقلب باشد، واو قلب به یاء می شود.
6-    واو اگر بعد از کسره و قبل از الف قرار گیرد، قلب به یاء می شود و آن در دو موضع است:
الف) مصدر اجوف بشرط اعلال واو در ماضی
ب) جمع مکسر اجوف بشرطی که واو ساکن یا اعلال شده در مفرد باشد
7-    اگر واو آخر کلمه واقع و قبل آن مضموم باشد قلب به یاء می شود(مقدم بر قاعده 3عمومی)
8-    اگر واو لام الفعل وزن فُعلی(صفت) قرار گیرد قلب به یاء می شود.
9-    اگر یاء لام الفعل وزن فَعلی (موصوف) باشد قلب به واو می شود.
10-    اگر قبل از یاء غیر فاء الفعل ضمه باشد، تبدیل به کسره می شود.
11-  مصدر مثال واوی چنانچه بر وزن فِعل باشد، غالبا تبدیل به وزن عِلَه می شود.
مصدر بر وزن فَعل مثال واوی نیز گاهی به وزن عَلَه تبدیل می شود(اما غالبا رخ نمی دهد).
تفاوت های قواعد اعلال اسم و فعل
علت وجود قواعد خصوصی اسم و فعل چیست؟
ثقالت علل گوناگونی دارد که گاهی این علل، مشترک در اسم و فعل و گاهی مختص در هر کدام است. اختصاص یافتن برخی از ثقالت ها در اسم یا فعل، به جهت تفاوت ساختاری این دو نوع کلمه و داشتن ترکیب های آوایی متفاوت نسبت به هم است که عرب آن را نمی پسندد و اصلاح کرده، سپس تلفظ می کند. وگرنه اگر اسمی شبیه فعل (یا فعلی شبیه اسم) از این جهات بود و شرایط اجرای قواعد خصوصی فعل (یا اسم) را داشت، مانعی در اجرای قاعده اعلال نبود.

تفاوت های قواعد اعلال اسم و فعل در دو جهت بررسی می شود:
الف) تفاوت نوع قواعد خصوصی اسم و فعل نسبت به هم و نسبت به قواعد عمومی
انواع اعلال در قواعد عمومی:
 

انواع اعلال در اسم:  

انواع اعلال در فعل:
در فعل فقط اعلال حذفی (در4مورد) اجرا شده است؛
در یک نمودار کلی می توان بدین صورت جمع بندی کرد :

    عمومی    اختصاصی فعل    اختصاصی اسم    جمع
قلبی    7مورد    -    9 مورد    16 مورد
حذفی    1مورد    4مورد    1مورد    6مورد
سکونی    3مورد    -    -    3مورد
تبدیل حرکت    -    -    1مورد    1مورد


ب) میزان شیوع اجرای قواعد عمومی در اسم و فعل

قواعد اعلال در اصل برای افعال است!
طبق قول شیخ رضی(ره)، قواعد اعلال در اصل برای مصادر نیست و روی مشتقات مصدر اجرا می شود و از طرفی اجرای قواعد، بر روی فعل بیشتر از سایر اقسام است.
زیرا که مصدر اصل و ریشه، و فعل و مابقی مشتقات، فروع از آن هستند؛ و عادت عرب بر خفیف تر استعمال کردن فروع نسبت به اصول است.
همچنین فعل علاوه بر فرع بودنش ثقیل تر نسبت به بقیه مشتقات است از جمله اینکه اگر ثلاثی باشد(که اکثرا اینگونه است)، ساکن العین نمی شود یا اینکه به آخر افعال چیزهایی ملحق می شود که گویی جزو خود فعل هستند(منظور ضمایر متصل مرفوعی است) و... ؛ به همین جهت فعل، توانایی بیشتری در پذیرش قواعد اعلال دارد.
از این قول می توان نتیجه گرفت که قواعد عمومی اعلال، در افعال بیشتر از اسماء اجرا می شود.




فصل سوم
نتیجه گیری

تفاوت قواعد اعلال اسم و فعل را می توان به دو دسته تقسیم کرد:
1-    تفاوت در نوع اعلال
طبق جمع بندی کلی که انجام شد، به این نتیجه رسیدیم که اعلال «قلبی»، بیشترین اعلال صورت گرفته در اسم و فعل است که بیشترین سهم را از این اعلال، اسم از آن خود کرده است و فعل سهمی در این نوع اعلال ندارد و مابقی اعلال های قلبی در قواعد عمومی اجرا می شود.
در قواعد خصوصی فعل، فقط اعلال «حذفی» وجود دارد و مابقی اعلال ها در فعل، طبق قواعد عمومی انجام می شود.
اعلال به نحو «تغییر حرکت» نیز منحصر در اسم است و این قاعده در افعال صورت نمی پذیرد.
اعلال خصوصی اسم، از نظر انواع گسترده تر از اعلال خصوصی فعل است. چراکه در فعل فقط اعلال از نوع حذفی داریم ولی در اسم، علاوه بر اعلال حذفی، اعلال قلبی و تبدیل حرکت هم مشاهده شده است.
2-    تفاوت در شیوع اجرای قواعد
همانطور که گفته شد، اعلال فعل در قواعد عمومی شیوع بیشتری نسبت به اسم دارد چراکه فعل از طرفی فرع بر مصدر است و هم از جهاتی ثقیل تر از اسم می باشد.



فهرست منابع:
شرح شافیۀ ابن حاجب ، رضی الدین محمد بن الحسن الاسترآبادی ، دارالکتب العلمیه ، بیروت  لبنان،قسم اول ، جلدسوم ، 1395ه.ق.
صرف ساده ، طباطبایی ، سیدمحمد رضا ، هفتاد ونهم ، دارالعلم ، قم ، 1392ه.ش
المعجم الوسیط  ، جمعی از دانشمندان ، محمدبندر ریگی ، سوم ، قدس ، قم ، 1389ه.ش
المقرب و معه مثل المقرب/نسخه نرم افزار قواعد العربیه/
نحو وافی، عباس حسن، دوم، ناصرخسرو، قم، 1968م
صرف کاربردی،کشمیری، شیخ عبدالرسول، اول، موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام، تابستان1392ه.ش.


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.