بسم الله الرحمن الرحیم

 


پیش گفتار
     اگر این نوشته قابل باشد تقدیم می کنم به:
 اوّلین بانوی شهیده ی راه ولایت و امامت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها
و فرزند عزیزشان حضرت مهدی (عجّل الله تعالی فرجه الشّریف).

آن سفر کرده  که صد قافله دل همره اوست    هر کجا هست خدایا تو سلامت دارش



   تقدیر می کنم از:
 تمامی کسانی که من را در نوشتن این تحقیق یاری کردند، از جمله:
از حجت الاسلام واحدی که زمینه ی این فعالیت علمی را فراهم کردند
حجت الاسلام انصاری معلّم محترم پژوهش
و آقایان باریک بین، فقیهی،  قره خانی،کسایی و حسینی که از تحقیق آنها بهره بردم.

چکیده
از دیرباز فصحای عرب در صدد تخفیف همزه برآمده بودند تا بتوانند ثقالت آن را برطرف کنند چرا که همزه اثقل الحروف است. لذا قواعدی تعریف شد تا طبق آن قواعد، همزه مخفف شود.
باید دانست که بحث تخفیف همزه هایی که در قرآن رخ داده به طور مستقیم در کتاب های صرفی بررسی نشده است.
در ابتدا در پژوهش آشنایی مختصری با مفاهیم خواهیم داشت و سپس تخفیف های همزه ای که در قرآن رخ داده است به بحث گذشته خواهد شد. ان شاء الله

فهرست
-    مقدمه ..................................................................................................................................................1
   هدف ......................................................................................................................................................1
      جایگاه بحث...........................................................................................................................................1
      روش تحقیق .........................................................................................................................................1
-    فصل اول ...............................................................................................................................................2
       کلیات .................................................................................................................................................2
موضوع و محمول مسئله ..............................................................................................................................2
بسیط و مرکّب بودن مسئله ..........................................................................................................................2
       مفاهیم ...............................................................................................................................................2
           تعریف تخفیف ..................................................................................................................................2
           تعریف تخفیف همزه .........................................................................................................................2
-    فصل دوم ..............................................................................................................................................3
        مثال های قرآنی ..................................................................................................................................3
-    نتیجه .................................................................................................................................................. 8
-    فهرست منابع ....................................................................................................................................... 9



مقدمه
هدف
آیا تخفیف همزه در قرآن استعمال شده است؟
این سوال از انواع سوالات هل مرکبه به حساب می آید زیرا وجود تخفیف همزه به عنوان پیش فرض در نظر گرفته می شود و ما به موضوع تخفیف همزه در قرآن به صورت خاص می پردازیم.
هدف از نوشتن این تحقیق کسب اطلاعاتی راجب به تخفیف همزه در قرآن بود. ضرورتی که در این تحقیق احساس شد این بود که کار یک طلبه به عنوان یک دین شناس با قرآن و روایات است.او برای این که بتواند از میان متون عربی، احکام اسلام را استخراج کند باید بر ادبیات عرب مسلّط باشد. این تحقیق هر چند اندک، اما انشاء اللّه موثر در پیشرفت طلبه های محترم در زمینه کسب اطلاعات راجب به تخفیف همزه در قرآن خواهد بود. در نهایت با مطالعه این پژوهش امید است که با بعضی از تخفیف های همزه ای که در قرآن رخ داده آشنا و علت آنها را متوجه شوید.
در این تحقیق ابتدا کمی مفهوم شناسی خواهد شدسپس نمونه های آن با دلیل بررسی خواهد شد.ان شاء اللّه

جایگاه بحث
این بحث در ادبیات عرب از قسمت صرف گزیده شده است. همچنین از صرف هم در بخش فعل مربوط به تخفیف همزه می باشد که نمونه های قرآنی آن جهت تعمیق یادگیری طلاب محترم آورده شده.امید که مقبول حق گردد.

روش تحقیق
این پژوهش با مطالعه اسناد مربوط به علم صرف با استفاده از رایانه و نرم افزار های قابل استفاده در این زمینه (جامع تفاسیر -نور) صورت گرفته است .
روش داده پردازی در این مقاله ابتدا به صورت توصیفی و سپس تحلیلی می باشد .


فصل اول
کلیات
موضوع ما تخفیف همزه و محمول ما استعمال در قرآن می باشد.
مفاهیم
مسئله: آیا تخفیف همزه در قرآن استعمال شده است؟

تخفیف چیست ؟
از نظر لغوی:
التخفیف (عند القراء و الصرفیین) مخفف کردن حرف همزه در تلفظ که یا آن را حذف می کنند یا همزه را تبدیل به حرف مد می کنند یا آن را تبدیل به یاء یا تبدیل به واو می کنند یا تلفظ آن را بینابین می کنند یعنی: همزه را میان همزه و میان مخرج حرفی که هم حرکت آن است تلفظ می کنند.

 همزه چیست؟
از نظر لغوی:
چاله کوچک و گرد در زمین. حرف همزه (ج همزات)
از نظر اصطلاحی:
یکی از حروف الفبا می باشد.

تخفیف همزه چیست؟
به مخفف شدن حرف همزه تخفیف همزه می گویند یعنی طوری که ادای آن از ثقالت بیفتد.
همزه در معرض تخفیف است. تخفیف همزه دو گونه است:
1-    قلبی
2-    حذفی
تخفیف همزه در مواردی واجب و در مواردی جایز است.  

فصل دوم
مثال های قرآنی
در این فصل به بررسی 60 مثال که در قرآن درباره ی تخفیف همزه آمده می پردازیم:
1-    بقره/3:
(يؤمنون)، همزه بر اثر تخفیف حذف شده است و اصل آن يؤأمنون می باشد، و ماضي آن آمن است.
الف آمن از دو همزه تشکیل شده است: اولی مفتوح می باشد و دومی ساکن. به این صورت: أأمن بر وزن أفعلَ. در مضارع یکی از همزه ها حذف می شود به این خاطر که در صیغه 13، سه همزه جمع خواهد شد که تلفظ آن سنگین می باشد در پی این در غایب و متکلم نیز حذف می شود پس گفته می شود : يُؤمنون بر وزن يُفعلون و این نوع حذف در مثل این باب و مشتقات آن مانند اسم فاعل و مفعول شایع است.
(يقيمون)، حذف همزه به دلیل تخفیف جاری می شود مانند بالا برای اینکه ماضی این نیز اقام بر وزن اَفعلَ است.
(ينفقون)، ماضی آن أنفق بر وزن افعل است، و مانند بالا همزه حذف خواهد شد.
2-    بقره/4:
(الآخرة)، مد در آن منقلب از همزه و الف ساکن است و اصل آن (أأخرة) می باشد.
(يوقنون)، همانگونه که در یومنون حذف همزه جاری شد در این جا نیز جاری می شود.
3-    بقره/5:
(المفلحون)، جمع مفلح است، اسم فاعل از أفلح و رباعی می باشد، برای ساخت اسم فاعل میم مضمومی در ابتدا می آورند و ما قبل آخر را مکسور می کنند به همین دلیل همزه برای تخفیف حذف می شود همان گونه که در اصل، مضارع آن يؤفلحون می باشد.
4-    بقره/8:
(مؤمنين)، جمع مؤمن و اسم فاعل از آمن و رباعی می باشد همان گونه که در آیه ی 5 سوره ی بقره در کلمه مفلحون اجرا می شد اینجا نیز همان گونه همزه حذف خواهد شد.
5-    بقره/11:
(تفسدوا) همان گونه که در قبل برای یومنون گفته شد اینجا نیز حذف خواهد شد.
(مصلحون)، جمع مصلح است و اسم فاعل از أصلح. حذف مانند یومنون می باشد.
6-    بقره/12:
(المفسدون)، جمع المفسد و اسم فاعل از أفسد می باشد، أصل آن المؤفسدون می باشد که مانند یومنون حذف می شود.
7-    بقره/31:
(آدم) که در اصل أأدم بوده است و بر اثر تخفیف بدین شکل در آمده است.
8-    بقره/33:
(تبدون)، مانند یومنون حذف می شود.
9-    بقره/35:
(كُلا)، ماضی آن أکل می باشد و فاء الفعل که همزه باشد به خاطر اجرای قواعد تخفیف حذف شده است.
10-    بقره/39:
(آيات)، جمع آية است و أصل آن أيية می باشد، فاءالفعل آن همزة و عين الفعل و لام الفعل ياء می باشد سپس یاء اولی به دلیل متحرک بودن و مفتوح بودن قبلش به الف تبدیل خواهد شد پس الف ساکن و همزه کنار هم قرار می گیرند پس ادغام خواهند شد. و وزن آيات فعلات
می باشد.
11-    بقره/40:
(إسرائيل)، علم عجمه می باشد، و گاهی اوقات با تخفیف همزة إسراييل خوانده می شود.
12-    بقره/41:
(أوّل)، بعضی ها می گویند که از  آل يؤول می باشد، پس أصل كلمة أأول می باشد سپس همزه بعد از واو قرار می گیرد و مخفف می شود و به واو تبدیل می شود و سپس با واو اولی ادغام می گردد که این نظر بعضی از کوفی ها است.
13-    بقره/54:
(خير)، اسم تفضيل می باشد که همزه آن به دلیل کثرت استعمال حذف شده است.
14-    بقره/55:
(نرى)، همزه آن بر اثر تخفیف حذف شده است که عین الفعل بوده است. أصل آن نرأى می باشد.
15-    بقره/57:
(كلوا)، همزه آن بر اثر قواعد تخفیف افتاده است و وزن آن علوا می باشد.
16-    بقره/58:
(خطايا)، جمع خطيئة است، اسمی به معنى الذنب می باشد و وزن آن فعيلة می باشد.
17-    بقره/60:
(النبيين)، جمع النبيّ است و صفة مشبّهة بر وزن فعيل است، و أصل آن النبي‏ء می باشد، برای اینکه از النبأ گرفته شده است و با قلب همزه به یاء مخفف شده است سپس ادغام گردیده است. (نظرهای دیگری نیز است که چون از بحث خارج است آورده نمی شود)
18-    بقره/63:
(خذوا)، همزه اول آن بر اثر تخفیف حذف شده است، وزن آن عُلوا می باشد.
19-    بقره/93:
(إيمان)، مصدر قياسي برای فعل آمن و وزن آن إفعال است، و یاء منقلب از همزه می باشد.أصل آن ائمان است زمانی که دو همزه که قبل همزه دومی مکسور باشد همزه دوم به یاء تبدیل شده و تخفیف رخ می دهد.
20-    بقره/128:
(أرِنا)، اصل آن رأی بوده است. یک اعلال حذفی رخ داده و یاء که لام الفعل است حذف شده و همزه نیز برای تخفیف حذف شده است. أصل آن أرئينا و وزن آن در حال أفِنا است.
21-    بقره/133:
(آباء)، مد در آن تشکیل شده از همزه مفتوح اول و همزه ساکن دوم. أصل آن أأباء است، سپس در هم ادغام گشته.
22-    بقره/145:
(نرى) در آن همزه به علّت تخفیف حذف شده است. ماضي آن رأى است.
23-    بقره/211:
(سل)، که از ریشه سأل می باشد و همزه آن به خاطر تخفیف حذف شده است.
24-    بقره/243:
(تر)، در آن همزه به علت تخفیف حذف شده است أصل آن (ترأى) است وزن آن تَفَ می باشد.
25-    بقره/248:
(مؤمنين)، جمع مؤمن و اسم فاعل از آمن است و همزه به علت تخفیف حذف گشته است أصل آن مُؤَأمن است.
26-    بقره/260:
(أرنی)، که در اصل أرأنی بوده است و به دلیل تخفیف، همزه آن حذف شده است.
27-    بقره/263:
(ينفقون)، أصل آن يؤنفقون می باشد و همزه به علت تخفیف حذف گشته است.
(يتبعون)، أصله يؤتبعون، همزه به علت تخفیف حذف گشته است.
28-    بقره/267:
(تغمضوا)، أصل آن تؤغمضوا است و همزه به علت تخفیف حذف گشته است.
29-    آل عمران/17:
(المنفقين) جمع منفق و اسم فاعل از أنفق می باشد. وزن آن مُفعِل و در آن همزه به علت تخفیف حذف گشته است. و أصل آن المؤنفقين است
30-    آل عمران/29:
(تخفوا)، أصل آن تؤخفيوا است و همزه به علت تخفیف حذف گشته است.
31-    انفال/22:
(شرّ)، اسم تفضيل از الثلاثيّ شرّ يشرّ باب نصر و ضرب و منع، و همزه به علت تخفیف، حذف گشته است.
32-    اعراف/93:
(آسى)، مد در آن منقلب از دو همزه است که همزه اولی مفتوح و دومی ساکن است أصل آن أأسى است.
33-    اعراف/124:
(آذن)، مد در اصل دو همزه است که اولی همزه حروف مضارعه است و مفتوح و دومی ساکن می باشد. أصل آن أأذن است
34-    اعراف/199:
(خذ)، امر مخاطب از أمر می باشد که همزه در آن حذف گردیده و ریشه آن أخذ است.
35-    اعراف/205:
(الآصال)، جمع أصيل است و مدت زمانی آن از عصر تا مغرب می باشد. وزن أصیل فعيل و و وزن آصال أفعال است و مد در أصال در اصل دو همزه است که اولی مفتوح و دومی ساکن است اصل آن أأصال است.
36-    یونس/79:
(ائتونی)، که در آن همزه دوم به یاء بدل گسته است.
37-    یونس/91:
(المدينة)، اسم جامدی است که وزن آن فعِلية است و جمع آن مُدُن بر وزن فُعُل.
(آلان)، همزه استفهام با همزه اصل کلمه کنار هم قرار گرفته و منجر به تخفیف قلبی شده است.
38-    مریم/63:
(نورث)، همزه به علت تخفیف حذف گشته است. ماضي آن أورث است، و الأصل این است که بگوییم نؤورث، همزه ثقیل بوده به همین دلیل حذف شده است.

39-    طه/132:
(وامر)، امر مخاطب از أمر می باشد که بر اثر رسیدن دو همزه تخفیف رخ داده البته در اینجا به دلیل آمدن واو همزه وصل خوانده نمی شود.
40-    توبه/12:
(أئمّة)، جمع إمام است، وزن آن فِعال است، و وزن أئمّة أفعلة است، و در أصل أأمِمة.
41-    نمل/59:
(آللَّهُ)، دو همزه در کنار هم قرار گرفته و مخفف شده اند.
42-    انعام/143:
(آلذَّكَرَيْنِ)، دو همزه در کنار هم قرار گرفته و مخفف شده اند.
43-    انفال/72:
(آووا)، أصل آن آواوا است، وزن آن أفعَوا می باشد و مد در آن از دو همزه تشکیل شده است اولی مفتوح و دومی ساکن یعنی أأووا
44-    نحل/90:
(إيتاء)، مصدر قياسي برای فعل آتى که رباعي است أصل إيتاء إئتاء می باشدکه همزه دومی مخفف شده است.
45-    حجر/2:
(قرآن)، ریشه آن از قرء می باشد و به دلیل رسیدن دو همزه به هم تخفیف رخ داده است.
46-    مریم/63:
(نورث)، همزه آن به دلیل تخفیف حذف شده است، ماضي آن أورث است، و أصل آن می گویند که نؤورث است همزه ثقیل بوده به همین خاطر حذف گردیده است.
47-    مومنون/22:
(آكلين)، جمع آكل و اسم فاعل از أكل که ثلاثي است می باشد وزن آن فاعل و جمع آن فاعلين است همزه در این جا مخفف گردیده است.
48-    صافّات/157:
(أصطفى)، همزه وصل به دلیل دخول همزه استفهام بر آن حذف شده است.
49-    زخرف/56:
(آسفونا)، دو همزه در کنار هم قرار گرفته و مخفف شده است وزن آن أفعل یعنی أأسف است.
50-    فصّلت/53:
الآفاق: جمع الأفق به معنى الناحية است و وزن آن فُعُل دو همزه در کنار هم اولی مفتوح و دومی ساکن سبب تخفیف شده اند یعنی أأفاق.
51-    دخان/22:
(آتيكم)، اسم فاعل از أتى ثلاثي است، بر وزن فاعل است و زمانی که دو همزه در کنارهم قرار می گیرند مخفف شده و به صورت مد در می آیند.
52-    محمّد/15:
(آسن)، اسم فاعل از ثلاثي (أسن) است و وزن آن فاعل و دو همزه در کنار هم مخفف گردیده و به صورت مد در آمده است.
53-    محمّد/16:
(آنفا)، اسم فاعل از ثلاثي (أنف) می باشد و دو همزه در کنار هم مخفف گردیده و به صورت مد در آمده است.
54-    فتح/29:
(آزره)، أصل آن دو همزه که اولی مفتوح و دومی ساکن است می باشد یعنی أأزره بر وزنه فاعَل است.
55-    قلم/40:
(سلهم)، عین الفعل آن به دلیل تخفیف همزه حذف گردیده است.
56-    معارج/14:
(تؤويه)، مضارع آوى است، مانند یومنون در سوره ی بقره که گذشت.
57-    انسان/19:
(آنية)، جمع إناء و وزن اناء فِعال است، مد در آیه ی شریفه دو همزه است که تخفیف گردیده است. (أأنية).
58-    نازعات/20:
أراه: أصل آن أرآه (أرأاه)- وزنه أفله است که دو همزه مخفف شده اند.
59-    نازعات/37:
(آثر): از دو همزه مفتوح و ساکن تشکیل شده است اصل آن (أأثر) است و وزن آن أفعل و مضارع آن يؤثر مانند أكرم يكرم.
60-    قریش/1:
إيلاف: مصدر قياسي برای رباعي آلف است، أصل آن أألف بر وزن أفعل می تواند باشد و دو همزه سبب تخفیف را به وجود آورده اند.

نتیجه
در پایان اگر بخواهیم نتیجه ای کلی بگیریم می توانیم بگوییم که در قرآن هم انواع مختلفی از تخفیف همزه استعمال شده است. 
فهرست منابع
1-    قرآن کریم
2-    طباطبایی  ,  محمدرضا , صرف ساده ,  انتشارات دارالعلم ,  چاپ هشتاد و دوم  , 1392
3-    دکتر ابراهیم انیس – دکتر عبد الحلیم منتصر – عطیه الصوالحی  - محمد خلف احمد  ,  مترجم:محمد بندرریگی  , معجم الوسیط  ,    انتشارات اسلامی ,    چاپ سوّم ,  1389
4-    صافى محمود بن عبد الرحيم , الجدول فی اعراب القرآن الکریم ,  دار الرشيد مؤسسة الإيمان ,  دمشق بيروت   , چاپ  چهارم  ,  1418 قمری


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.