بسم الله الرحمن الرحیم

تقدیر و تشکر:
می کنم از اساتید راهنما و مشاور خویش که ما را در این راه و تهیه این پژوهش یاری کردند و ما را از تجربیات خود بهره مند ساختند  و از زحمات گران سنگ آنان سپاس گزارم....



چکیده:
ما در این پژوهش در پی آن هستیم که بررسی کنیم که آیا مصدر با اسم مصدر تفاوت لفظی و معنایی دارد؟
لذا با بررسی این سوال و پاسخ به مطلب لم و مای شارحه قضیه و بررسی ابعاد دیگر از این مسئله به پاسخ به این سوال پرداختیم، تا بتوانیم به هدف خویش که بیان تفاوت لفظی و معنایی اسم مصدر است، پاسخ دهیم.
و پس از بررسی های لازم از آنجا که ما در این پژوهش در مقام قضاوت و قبول و رد یک قول و اقوال دیگر، نبودیم؛ در پایان در قسمت نتیجه گیری خلاصه ای از مطالب که تفصیل آن در متن خواهد آمد، بیان می گردد.

 
فهرست

وجه تسمیه اسم مصدر..................................................................................................................................5
وجه تسمیه اسم مصدر..................................................................................................................................5
تعریف معنایی مصدر.......................................................................................................................................5
تعریف لفظی مصدر........................................................................................................................................5
عبارات تعریف مصدر در منابع.............................................................................................................................6
تعریف معنایی اسم مصدر................................................................................................................................7
تعریف لفظی اسم مصدر.................................................................................................................................8
اقسام مصدر...............................................................................................................................................9
اقسام اسم مصدر.......................................................................................................................................10
نتیجه گیری................................................................................................................................................10
فهرست منابع............................................................................................................................................11



وجه تسمیه مصدر:
در تعریف لغوی  و وجه تسمیه مصدر آمده است که:
مصدر؛ آن چیزی است که چیزی از آن سرچشمه می گیرد  و همچنین بصییرین گویند موضع ای است که:  "تصدر عنه الابل "
در تعریف اصطلاحی آن،کتاب معجم الوسیط آورده است که مصدر نزد علمائ لغت به کلمه ای گویند که فقط دلالت بر وقوع چیزی میکند.
همچنین در المنجد آورده است که:
"موضع صدور و منه مصادر الافعال، لان المصادر المجرده هی اصل المشتقات"
وجه تسمیه اسم مصدر:
برخلاف آنکه در کتب لغت برای مصدر تعاریفی ذکر کرده اند لکن در مورد تعریف لغوی اسم مصدر، موردی مشاهده نگردید.
تعریف معنایی مصدر:
در باب تعریف مصدر با رجوع به منابع و کتب مختلف و بررسی های که انجام گردید این تعریف بدست آمد که: «مصدر؛ اسمی است که دلالت می کند بر حدث مجرد» و در بعضی از منابع قید مجرد بودن از زمان را نیز آورده اند یعنی مصدر؛« اسمی است که دلالت میکند بر حدث مجرد از زمان»
تعریف لفظی مصدر:
در بین منابعی که بررسی از آنها بعمل آمد تنها چهار منبع علاوه بر تعریف معنایی تعریف لفظی نیز ذکر کرده اند که هر چهار منبع در این خصوص یک تعریف واحد را بین داشتند و آن این که:
«مصدر متضمن حروف فعلش، چه به نحو لفظی و چه به نحو تقدیری است؛مانند: علم علما، قاتل قتالا.»
ودر تعریف دیگر آمده است که :
«مشتمل بر کل حروف اصلی و زائده که فعل ماضی که از آن گرفته می شود، است.»
عبارات تعریف مصدر درمنابع:
-    در صرف ساده آمده است که:
«اسم یدل علی الحدث الذی یشتق منه الفعل»
-    در کتاب مبادی العربیه آمده است که:
«هو ما یدل علی حاله او حدث دون زمان»
-    در کتاب علوم العربیه آمده است که:
« و هو یدل علی حدث بالمطابقه و نسبه ذلک الحدث الی ذات ما نسبه مطلقه بدلاله الالتزام لان کل حدث یستدعی ذلک بفهومه، بخلاف الذات فانها لا تستدعی بفهومهاحدثا...»
البته باید در مورد بیانی که علوم العربیه از مصدر داشت، نکته ای را متذکر شویم؛ که مولف این کتاب این دید را به معنای مصدر داشته است که؛«
مصدر آنست که دلالت می کند بر حدثی با دلالت مطابقی ، یعنی تمام معنای مصدر حدث است لکن، نسبت دادن آن حدث به  ذاتی دیگر در معنای مطابقی نسیت بلکه این نسیت دادن با دلالت التزامی است، یعنی نسبت دادن به ذات جزئ معنای لازم مصدر است، به گونه ای که وقتی می گوییم آموختن، باالتزام به دانش آموز و ذاتی که حدث به آن نسبت داده می شود، دلالت می کند؛ چراکه هر حدثی بمفهوم خودش دلالت مطابقی را دارد لکن در مورد نسبتش به ذاتی در مفهوم خودش نیست.»
-    در کتاب موسوعه النحو والصرف و الاعراب و کتاب المعجم المفصل فی علم الصرف تعریفی واحد با اختلافی چند در الفاظ آمده است به گونه ای که موسوعه آورده است:
«هو اللفظ الدال علی حدث مجردا عن الزمان، متضمنا احرف فعله لفظا او تقدیرا او معوضا مما حذف بغیره»
و در المعجم المفصل این تعریف با این تفاوت آمده است که:
«...اللفظ دال علی معنی المجرد غیر مرتبط بزمن...»
ودر کتب سلسبیل و نحو الوافی یک تعریف واحد آمده است که:
«اسم یدل علی الحدث المجرد و یشتمل علی کل الحروف الاصلیه و الزائده التی یشتمل علیها الفعل الماضی الماخوذ منه.»


تعریف معنایی اسم مصدر:
در تعریف معنایی اسم مصدر چهار معنای متفاوت را ذکر کرده اند که به شرح ذیل است:
-    معنا اسم مصدر آنست که دلالت می کند بر عین یا هیئه یا حال یا اثر، در معجم المفصل این گونه آمده است که:
«...دالا علی عین، او هیئه، او حال، او اثر کالرزق-بکسر الراء- لما یرزق به المرء...»
-    اسم مصدر لفظی است که دلالت می کند بر معنا یا حاصل معنی المصدر؛ در مبادی العربیه و صرف ساده این گونه آمده است که:
«هو لفظ یدل علی معنی المصدر»    «اسم یدل علی حاصل معنی المصدر»  
-    اسم مصدر برابر با مصدر درمعنا است، نحو الوافی و موسوعه النحو این عبارت واحد را آورده اند که:
«انه ما ساوی المصدر فی الدلاله علی معناه و ...»
-    معنای اسم مصدر، اثرحاصل بدون در نظر گرفتن صدورش و نسبت دادن آن اثر به فاعلش است عبارتی که علوم العربیه آورده است بدین گونه است:
«و هو اثرالحاصل بلا اعتبار صدوره و نسبته الی الفاعل...»
مطلبی که باید بیان کنیم آن است که سلسبیل دو معنا را برای اسم مصدر ذکر کرده است که هردو معنا را نیز بدون اشکال بیان کرده است و هردو معنا را یکی دانسته است، یکی از معانی را در منبع فوق ذکر گردید لکن معنای دیگری که آورده است و مشابه مبادی و صرف ساده است این است که:

«فهو ما دل فی الغالب علی الحاصل من المصدر...»


تعریف لفظی اسم مصدر:
-    در صرف ساده آمده است که وزن اسم مصدر قیاسی نیست بلکه گاهی وزن اسم مصدر با مصدر  برابر است  و گاهی مغایر وزن مصدر است و نیز ذکر کرده است که هر فعلی دارای اسم مصدر نیست بلکه صوغ آن سماعی است؛
«و لا قیاس فی وزنه بل قد یکون موازنا للمصدر  و قد یکون مغایرا له... و لیس لکل فعل اسم مصدر بل صوغه ایضا سماعی»
-    برخی مانند کتاب علوم العربیه براین باورند که مصدر و اسم مصدر تفاوت لفظی با یکدیگر ندارند  و تنها تفاوت معنایی دارند، عبارت خاصی دراین مورد ذکر نکرده اند.
-    چندی از منابع بر این نظرند که اسم مصدر در لفظ مخالفت میکند با حروف فعلش در خالی بودن اسم مصدر در بعضی از حروف عاملش چه به صورت لفظی و چه به صورت تقدیری و در همین نظر نظر مبادی العربیه بر آن است که اسم مصدر از حروف فعلش کم می کند چه تقدیرا و چه لفظا.
«و خالفه بخلوه لفظا و تقديرا من بعض حروف عامله- الفعل، أو غيره- دون تعويض».
و ذلك كعطاء؛ فإنه مساو لإعطاء فى المعنى، و مخالف له بنقص الهمزة الأولى لفظا و تقديرا من غير أن يعوض عنها شى‏ء.»
«...و ینقص عن حروف فعله لفظا أو تقدیرا...»
-    و در معجم المفصل آمده است که در ثلاثی حروف اسم مصدر با حروف فعلش برابر است لکن در غیرثلاثی جاری مجری فعلش نیست چراکه از بعضی از حروف فعلش خالی است.


«فهو من الثلاثی؛ما ساوت حروفه حروف فعله... و هو من غیر الثلاثی؛ما لم یجر علی فعله بخلّوه من بعض حروفه الزائد»


اقسام مصدر:
با بررسی های انجام شده در خصوص اقسام اسم مصدر به سه قول در این خصوص رسیدیم که به شرح ذیل است:
-    نظر کتب صرف ساده و نحو الوافی بر این است که مصدر بر سه نوع است؛ اصلی، میمی، صناعی.
«فالمصدر اصلی أو میمی أو صناعی»
«المصادر الصریحه ثلاثه انواع قیاسیه: أولها المصدر الأصلی، ثانیهما المصدر المیمی، ثالثها المصدر الصناعی»
-    مبادی العربیه نیز بر این نظر است که مصدر سه قسم دارد لکن با این تفاوت که اقسام آن عبارتند از: مجرد، مزید، میمی
و خود مصدر مجرد عبارت است از: ثلاثی و رباعی
که همه مصادر قیاسی هستند به جزء مصدر ثلاثی مجرد که دارای اوزان کثیری است.
-    و در این میان علوم العربیه براین نظراست که مصدر سه قسم ندارد، بلکه دارای هشت قسم است که عبارتند از:
مصدرثلاثی مجرد، غیر ثلاثی مجرد، میمی، وصفی، مصدر جعلی(صناعی)، عددی(مره)،
نوعی(هیئه)، تاکیدی( مفعول مطلق تاکیدی)



اقسام اسم مصدر:
در بین منابع بررسی شده تنها نحوالوافی برای اسم مصدر، اقسامی را ذکرکرده است که آنهم به شرح ذیل است:
اسم مصدر دو نوع دارد: علم، غیرعلم
«اسم المصدر نوعان؛ علم و غیرعلم»
و در اینجا منظور از علم، علم دال بر معنا است.
نتیجه گیری:
تفصیل مطالب در گذشته بیان شد، باید متذکر گرددم که ما در این پژوهش در مقام این نیستیم که در بین اقوال بیان شده، نتیجه گیری کنیم و نظر یکی از اقوال را بپذیریم، بلکه ما در این نتیجه گیری به ارائه خلاصه ای ازآنچه بیان گشت و دسته بندی اقوال می پردازیم.
با توجه به آنچه که در مطالب گذشته بیان گردید، نموداری از خلاصه تعاریف لفظی و معنایی مصدر و اسم مصدر به شرح ذیل قابل ارائه است:


با توجه به نمودار گذشته ، تعریف مصدر و اسم مصدر از جهت لفظ و معنا مشخص گردید؛
حال درمی یابیم که اسم مصدر با مصدر دارای چه تفاوت ها واشتراکاتی از جهت معنا و لفظ، که هرکدام طبق نظر افراد متفاوت است، هستند.


فهرست منابع

1.المعجم المفصل فی علم الصرف،اسمر راجی، انتشارات دار الکتب العلمیه(بیروت،چاپ لبنان)
2.سلسبیل، ابوالقاسم علیدوست، دار الاسوه للطباعه و النشر، 1420ه.ق
3.موسوعه النحو و الصرف والاعراب، یعقوب امیل، انتشارات دارالعلم الملایین(بیروت-چاپ لبنان)
4.صرف ساده، سید محمدرضا طباطبایی، انتشارات دارالعلم،1392 ه.ش
5.علوم العربیه، سیدهاشم حسینی طهرانی، انتشارات مفید، 1368ه.ش
6.مبادی العربیه، رشید الشرتونی، انتشارات دار العلم، 1428ه.ق
7. المعجم الوسیط، دکتر ابراهیم انیس...،  مترجم؛محمدبندر ریگی،  انتشارات اسلامی، 1389
8.المنجد، لوییس معلوف، انتشارات ذوی القربی، 1389
9. نحو الوافی، عباس حسن، انتشارات ناصر خسرو، 1367ه.ش


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.