بسم الله الرحمن الرحیم

پیشگفتار :

ستایش خدای را سزاست که در یگانگی اش بلند مرتبه و در تنهایی اش به آفریدگان نزدیک است؛ سلطنتش پرجلال و در ارکان آفرینش اش بزرگ است. بى آنکه مکان گیرد و جابه جا شود، بر همه چیز احاطه دارد و بر تمامی آفریدگان به قدرت و برهان خود چیره است.
همواره ستوده بوده و خواهد بود و مجد و بزرگی او را پایانی نیست. آغاز و انجام از او و برگشت تمامی امور به سوی اوست.
اوست آفریننده آسمان ها و گستراننده زمین ها و حکمران آن ها. دور و منزه از خصایص آفریده هاست و در منزه بودن خود نیز از تقدیس همگان برتر است.



تقدیر

تقدیر و تشکر میکنم از تمامی عزیزانی که در جمع آوری و تهیه این تحقیق  من را یاری کردند بخصوص استاد عزیزم آقای یوسفی که در تهیه ی این پژوهش از راهنمایی های ایشان نهایت استفاده شد.و تقدیر و تشکر از دیگر عزیزان گمنامی که در جای جای ایم تحقیق رد پای آنها وجود دارد.


تقدیم

این اثر را تقدیم به صاحت مقدس امام زمان(عجل الله تعالی فرج الشریف)تقدیم می کنم باشد که مورد رضایت ایشان واقع شود.



چکیده
عنوان تحقیق بررسی کاربرد ابواب ثلاثی مجرد در صرف است.فعل ثلاثی مجرد دارای 6 باب است که هر کدام از این باب ها دارای خصوصیت های جداگانه ای هستند.من برای پاسخ به این سوال از منابعی کمک گرفتم و در 4 فصل به ارائه مطالب پرداخته ام و در پایان پاسخ سوال را بیان کرده ام.


فهرست
مقدمه  ............................................................................................................................................................  2
مفهوم شناسی ............................................................................................................................................     4
فعل  ..............................................................................................................................................................   5
باب  ...............................................................................................................................................................   5
ثلاثی  ...........................................................................................................................................................   5
مجرّد  ............................................................................................................................................................   6
ثلاثی مجرّد  ...................................................................................................................................................   7
اقسام  ..........................................................................................................................................................   9
تعداد  ............................................................................................................................................................   9
ویژگی ها  ....................................................................................................................................................   10
فعَل یفعَل  ....................................................................................................................................................   10
فعَل یفعُل  ....................................................................................................................................................   10
فعَل یفعِل  ....................................................................................................................................................   10
فعِل یفعَل  ....................................................................................................................................................   10
فعِل یفعِل  ....................................................................................................................................................   11
فعُل یفعُل  ....................................................................................................................................................   11
جمع بندی  ...................................................................................................................................................   11
اقوال  ...........................................................................................................................................................   12
نتیجه گیری  .................................................................................................................................................   14
منابع   ..........................................................................................................................................................   16


مقدمه

مقدمه
تمامی انسانها برای ارتباط با یکدیگر از زبان کمک میگیرند . یکی از مهم ترین قسم از کلمات فعل است که نقش
مهمی در ارتباطات کلامی دارد.در این تحقیق ما به بررسی قسمت بسیارکوچک ولی پرکاربردی اززبان عربی می پردازیم.
این قسمت کوچک ابواب ثلاثی مجرد هستند که میخواهیم از نظر کاربرد بررسی کنیم.
دراین تحقیق ما بااستفاده از چهار فصل در سدد این برآمدیم که بررسی کنیم آیا ابواب ثلاثی مجرد درصرف کاربرد دارند یا نه.
.

مفهوم شناسی
        در این فصل  مفاهیمی که در طول تحقیق با آنها سروکار داریم معرفی میشوند تا درطول تحقیق مفهوم ناآشنا یا دارای کژتابی برای شما خواننده عزیز وجود نداشته باشد مفاهیمی مثل ثلاثی ، مجرد ، باب و ....  .

اقسام
با شناخت مفاهیم عنوان، به برسی اقسام ابواب ثلاثی مجرد پرداخته و آنها را بررسی میکنیم.
اقوال
      با توجه به عنوان وموضوع پژوهش هیچ گونه قول و اختلاف نظری در پاسخ به این سوال وجود ندارد. بنابراین در  این رابطه بحثی نمیشود.

ادله
    در پایان هم پاسخ سوال را داده و آن را اثبات می کنیم



مفهوم شناسی

فعل
فعل کلمه ای است که بر معنایی مستقل ( پدیدآمدن حالتی یا انجام دادن کاری ) و بر واقع شدن آن معنا در زمان گذشته یا حال یا آینده دلالت میکند و از مصدر گرفته می شود.
فعل دارای دو بنا است : ثلاثی ، رباعی . که بنای مورد بحث ما ثلاثی است.
باب
          ریشه ی ب ،و،ب در لغت معنایی مرتبط با درب دارد که در حالت فعلی و اسمی معناهای جدید و مرتبط با معنای ریشه ساخته می شود.چند مورد از معانی پرکاربرد این ریشه را در زیر مشاهده میکنید.
            بوب- (باب یبوب بوباً) لهُ : دربان اوشد.
            الباب : شکاف خانه و دیوارکه محل ورودی است.
            البابُ من الکتاب : یک فصل کتاب ، یک باب کتاب
            هذا من باب کذا : این ازفلان باب (موضوع ) است.
            الباب  من الکتاب : مبدا فصول.
            معنای اصطلاحی آن در صرف برای فعل به معنای (ماضی- مضارع) است.
            منظور از باب درعنوان تحقیق  به همین معانی بالا است یعنی معنایی مرتبط با معنای درب که حال شاید بتوان گفت علت  نامگذاری این  ماضی مضارع ها این است که تمامی افعال ثلاثی مجرد که ساخته می شوند ازاین 6 باب خارج میشوند و به عنوان یک درب خروجی هستند.  
ثلاثی
          ریشه ث،ل،ث در لغت معنایی مرتبط با ستایی دارد که در حالت فعلی و اسمی معناهای جدید و مرتبط با معنای ریشه ساخته می شود.چند مورد از معانی پرکاربرد این ریشه را در ادامه مشاهده میکنید.
      ثلث الحبل ونحوه : طناب وامسال آن راسه رشته بافت یا سه رشته تابید.
      ثلث العمل :آن کارراسبارانجام داد.
      ثلث الشیء : یک سوم آن چیزراگرفت.
      الثلاثی : منسوب به الثلاثه : سه تایی،  سه گانه (به خلف قاعده).
      رسم ثلاثی : رسم سه گوش ، خط سه پهلو.
      تقسیم ثلاثی : تقسیم سه تایی،سه جزئی.
      ثلّث الشیء : آن را صاحب سه رکن قرار داد برای مثال.
      الثلاثی : درصرف،آن چیزی که بنای بر سه حرف باشد . ودو نوع است،مجردومزید.            
         منظور از ثلاثی درعنوان تحقیق  به همین معانی بالا است یعنی معنایی مرتبط با معنای ستایی
مجرّد
              ریشه ج،ر،د در لغت معنایی مرتبط با خالی و تهی دارد که در حالت فعلی و اسمی معناهای جدید و مرتبط با معنای ریشه ساخته می شود.چند مورد از معانی پرکاربرد این ریشه را در ادامه مشاهده میکنید.
             مجرّد : چیزی که فقط باذهن قابل درک است نه باحواس
             جرّده : پوست آن راکنارزد.جرّدفلانا الثّوب ومن الثّوب: لباس های فلانی راکند وبرهنه اش کرد.
               جرّد الکتاب : نوشته راتصحیح نکرد یاحرکت ونقطه به آن نگذاشت .
               جرّدالجلد : موی پوست راسترد .
               جرّدالسیف من غمده: شمشیررااز نیام آن برکشید .
               جرّد القحطُ الارضَ : قحطر هرچه را بر روی زمین بود نابود کرد.
               جرّد : برهنه کرد ، موی پوست را برکند.
         مجرَّد : اسم مفعول  ساخته شده از مضارع معلوم باب تفعیل از ریشه ی جَرَدَ به معنای خالی شده،تهی شده ،عریان شده.
        با توجه به معانی ذکر شده همه ی معانی روی معنای تهی کردن و خالی کردن مشترک هستند حال این خالی کردن یا خالی کردن از نقطه است یا خالی کردن از لباس یا غیره. بنابراین منظور از مجرد یعنی خالی و تهی .    
ثلاثی مجرّد
             باتوجه به تعریف ها و توضیحاتی که برای معانی ثلاثی و مجرد داشتیم  یافتیم که ثلاثی یعنی سه تایی و مجرد یعنی خالی و تهی و فعل هم که به تفصیل تعریف شد.درنتیجه فعل ثلاثی مجرد یعنی فعل سه تایی خالی به عبارت دیگر چون منظور از فعل سه تایی فعلی است که سه حرف اصلی دارد  پس  منظور از خالی،خالی از غیراصلی است یعنی خالی از زائد در نتیجه فعل ثلاثی مجرد فعلی است که فقط سه حرف اصلی دارد و هیچ حرف زائدی ندارد.
             امّا....امّا این سوال پیش می آید که در این صورت فقط صیغه یک هر باب (مضارع یا ماضی) ثلاثی مجرد است و صیغه های دیگر مزید هستند در پاسخ باید گفت این تقسیم بندی که صرفیون برا ی فعل مجردو مزید کرده اند برای صیغه ی یک  هر باب است یعنی مزید فعلی است که صیغه یک ماضی آن دارای حرف زائد باشد و در مضارع یا صیغه های دیگر ماضی آن حروف زائد باعث مزید شمرده شدن فعل نمی شوند و یاحروف مضارعه هستند و یا ضمیر و یا علامت رفع.



اقسام

مقدمه
حال که تمام گذاره های عنوان تحقیق بررسی شد به برسی ابواب ثلاثی مجرد می پردازیم.
وزن صیغه یک ماضی ثلاثی مجرد معلوم بر وزن فَعلَ و وزن صیغه یک مضارع آن بر وزن یَفْعلُ است که حرکت عین الفعل در ماضی و مضارع آن سماعی است.باتوجه به حرکت عین الفعل ماضی سه حالت برای ماضی و باتوجه به حرکت عین الفعل در مضارع، سه حالت برای وزن مضارع وجود دارد.
  در فعل ثلاثی مجرد معلوم ، شش گونه (ماضی-مضارع) داریم که به هرکدام از این ماضی مضارع ها یک باب می گویند.

         سه حالت ماضی و سه حالت مضارع باهم تشکیل 9 باب میدهند که از این 9 باب 6 باب آنها استعمال شده یعنی عرب زبان ها از 6 باب آن فعل ساخته و استعمال کرده اند و از 3 باب دیگر به دلایلی استفاده نکرده اند که بررسی علت این کار مورد بحث ما نیست.


تعداد
            با توجه به آنچه که در مقدمه گفته شد فعل ثلاثی مجرد 6 وزن دارد که از اختلاف حرکت عین الفعل در ماضی،مضارع بدست می آید.

                         
1)فعَل یفعَل                 4)فعِل یفعِل
2)فعَل یفعِل                 5)فعِل یغعَل
3)فعَل یفعُل                 6)فعِل یفعُل
7)فعُل یفعُل
8)فعُل یفعَل
9)فعُل یفعل
ویژگی ها
       فعَل یفعَل
         فعلی ازاین باب نیست مگراینکه عین الفعل یالام الفعل آن ازحروف حلقی است و حروف
حلقی6تا هستند( ء- ه - ح - خ - ع – غ ) و تخلف می کند از این قاعده اَبَی  یأبی  اباء و  اباءة  ، واینها
 از این باب هستندولی عین و لام آنهاحلقی نیست. فاء الفعل دراین قاعده دخیل نیست.
          مخفی نیست که هر فعلی که از این  باب می آید عین الفعل یا  لام الفعل آن  از حروف اصلی است  وعکس این درست نیست ، بلکه جایز است فعلی عین الفعل یا لام الفعل آن ازحروف حلقی  باشد ولی از این  باب نباشد. علاوه بر مورد گذشته ممکن است فعلی هم ازاین باب بیاید وهم ازباب دیگر.  اسم این باب راباب منَع یمنَع گذاشته اند،یعنی هر فعلی ازاین باب بیاید میگوییم ازباب منَع یمنَع است.
    که علامت این باب را(ع)گذاشته اند.   
         البته لازم به ذکر است که کتب لغت مشهورعلامت این  باب را (م) گذاشته اند که این میتواند به
خاطر فاء الفعل این ریشه باشد.
فعَل یفعُل
          بدانکه  یشتر افعال  ثلاثی  مجرد از  این دوباب می آیند  ( یفعُل و یفعِل  ) و  مواد زیادی  از     
این باب استعمال میشوند.
               اسم این باب راباب نصَر ینصُر گذاشته اند،یعنی هر فعلی از این یاید میگوییم از باب نصَر ینصُر است که علامت این باب را (ن) گذاشته اند.
فعَل یفعِل
        ابواب این باب هیچ ویژگی خاص مشترکی ندارند که قابل بیان کردن باشد و علاوه بر این کاربرد کمی در زبان عربی دارند.
فعِل یفعَل
        اکثر فعل های آمده  از این باب  به معنای عوارض  روحی  و جسمی  هستند همانطور  که
در مصادیق آن قابل مشاهده است .
      اسم  این  باب را باب علِم یعلَم گذاشته اند، یعنی هر فعلی از این باب می آید، می گوییم  از
باب علِم یعلَم است.
      البته لازم به ذکر است که  کتب  لغت مشهور فعل سمِع  یسمَع را به عنوان  اسم این باب
انتخاب کرده اند وعلامت باب را (س) انتخاب کرده اند.


فعِل یفعِل
       فعل های آمده از این باب خیلی کم هستند. و مانند بقیه ی باب خصوصیت مشترکی که قابل بیان باشد ندارند.
فعُل یفعُل
      افعالی که ازاین باب می آیندفقط لازم هستند اما سایر باب هاازآن ها هم لازم می آید وهم متعدی وغالبا افعال این باب  برصفات  ثابته دلالت مبکنند ،همانطورکه در افعال این باب مشخص است والبته گاهی مواقع بر صفات وافعال ذائله  دلالت میکنند.
      اسم این باب را کرُم یکرِم گذاشته اند، یعنی هر فعلی از این باب می آید  می گوییم از باب کرُم یکرُم است . علامت این باب(ر)است.
     لازم به ذکر است  که در کتب لغت مشهور علامت اینباب را (ک) گذاشته اند که این ممکن بخاطر فاء الفعل ریشه باشد.
جمع بندی
همانطور که با توجه به شاخصه های باب ها دیدید محتویات این باب ها کاملا سماعی بوده و اینکه چه
ریشه ای به کدام باب میرود کاملا سماعی است .
هدف از بیان این مشخصات آشنایی جزئی با باب ها و ویژگی های آنها،ونحوه ی کاربرد آنها بود.

       

اقوال


با توجه به نکاتی که در مقدمه تحقیق گفته شد
برای پاسخ این سوال هیچ گونه اقوالی وجودندارد به عبارت دیگر هیچ
گونه قولی نمی تواند وجود داشته باشد


نتیجه گیری


باتوجه به تمامی مطالبی که در سه فصل گذشته بیان کردیم.کاربرد ابواب ثلاثی مجرد زبان عربی مانند کاربرد حروف الفبا در زبان عربی است.همانطور که در ترجمه باب در قسمت مفهوم شناسی بیان کردیم تمامی افعال ثلاثی مجرد معلوم از یکی از این باب ها آمده است در نتیجه اگر این باب ها نباشند دیگر فعلی نه وجود دارد و نه دیگر فعلی قابل ساخت است.در نتیجه پاسخ این سوال بسیا واضح و روشن است.


منابع

کتاب هایی که از آنها استفاده شده
1)سید محمد رضا طباطبایی/صرف ساده/انتشارات دارالعلم/ویرایش 92/چاپ 80
2)لوئیس معروف/المنجد عربی/انتشارات ذوی القربی/چاپ6/1431
3)احمد سیاح/المنجد فارسی/انتشارات  اسلام/چاپ 26/زمستان 1387
4)ابراهیم مصطفی واحمد حسن الزیات و.../الوسیط العربی/موسسه ثقافیه/1410قمری
5)مدرس افغانی.جامع المقدمات/انتشارات هجرت/چاپ16/پاییز1383
6)معلم رشید شرتونی/مبادی العربیه ج4/انتشارات دارالعلم/چاپ14/1427قمری
7)سیدهاشم حسینی طهرانی/علوم العربیه ج1/صاحب اناشارات مفید/1403 قمری
8)دکتر امیل بدیع یعقوب/موسوعه در نحو صرف و اعراب/انتشارات دارالاعتصام/1388قمری

کتاب های که مراجعه شد ولی استفاده نشد
1)مغنی الفقیه/مصطفی جمالی
2)مصباح المنیر
3)صرف روان و کاربدی(شرح مغنی الادیب)


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.