بسم الله الرحمن الرحیم

 

پیشگفتار
خدای عزیز ،بخشنده و مهربان را شاکرم که مرا در همه ی عرصه های زندگی به ویژه این پژوهش یاری فرمود همچنین از اساتید گرانقدر مدرسه ازجمله اقایان عزیزیان ،محمد وحسین جوادی، تهوری و به ویژه استاد پژوهشم اقای انصاری کمال سپاس گزاری را دارم که مرا در  مسیر پژوهش راهنمایی و هدایت فرمودند نوشته پیش رو را تقدیم میکنم به حضرت حجت (عج) و از او برای پیروزی در امتحانات زندگی یاری میطلبم .



چکیده:
در دانش صرف، در بخش مقدمات از وزن کلمه و فواید و کاربرد های آن سخن به میان آمده است.
وزن کلمه، قالب یا علائم رمزی می باشد که از «ف»،«ع» و «ل» و احیاناً از حرف یا حروف دیگر ساخته می شود که بنای آن کلمه را نشان می دهد.
در این پژوهش تلاش بر این است که فواید وجود وزن کلمه به همراه کاربرد های آن از منابع مختلف صرفی مطرح گردد که فهم آن ها این امکان را به محصلان می دهد که در یادگیری کلام عرب به هنگام ضرورت و نیاز – با توجه به فواید مطرح شده- از وزن کلمه استفاده کنند.
در سیر تحقیق ابتدا در «فصل اول» در بخش مفاهیم به ذکر تعاریف مشهور وزن از کتب یا منابع دسته اول صرفی پرداخته شده است. در فصل بعد فواید وجود وزن کلمه و کاربرد های آن در قالب مثال هایی از قرآن کریم در دو بخش مطرح گردیده است. هم چنین وجود دور در مورد یکی از فواید وجود وزن کلمه با ذکر دلایلی مورد نقد قرار گرفته است.
در آخر، نیتجه ی پژوهش این است که وجود وزن در یادگیری کلام عرب فواید و کاربردهایی دارد که عبارتند از  پی بردن به  :
1.    حروف اصلی و زاید آن کلمه مثال: حکیم بر وزن فعیل، حروف اصلی: (ح،ک،م) و حرف زاید: ی میباشد.
2.    حرکت و سکون و نوع حرکت هر یک از حروف کلمه. مثال:یَقُولُ که در اصل یَقوُل بوده است و بر وزن یَفعُل میباشد.
3.    جابه جایی حروف اصلی( به هم خوردن ترتیب طبیعی حروف) در موردی که حروف کلمه جابه جا شده باشد. مثال: جاه که در اصل (جَوَهَ) بوده و بر وزن عَفَلَ میباشد.
4.     موجب استواری و استحکام باب ها در ذهن محصلان میشود. مثال: باب تفعیل دلالت بر کثرت و تکرار میکنند به عنوان نمونه: غَلَّقَتِ الابواب یعنی در ها زیاد بسته شد.
5.    موجب شناخت مکان حروف محذوف می گردد. مثال: قُل که در اصل قُول بوده و بر وزن فُل میباشد.
6.    فهم اوزان موجب فهم معانی کلمات میشود. مثال: مُستَقیم که در اصل مُستَقوِم بوده و بر وزن مُستَفعِل
میباشد و با توجه به حروف اصلی، ریشه ی آن قَوَمَ به معنی  .... میباشد.


مقدمه:
در میان مباحث مطرح شده در بخش مقدمات منابع مختلف صرفی از تعریف وزن کلمه و فواید و کاربردهای آن کم و بیش سخن گفته اند. علت ذکر وزن در بخش مقدمات این است که به کل دانش صرف یعنی فعل و اسم مرتبط است. اگر ضرورت این بحث به اثبات برسد محصلان در یادگیری کلام عرب لازم است فواید و کاربردهای وزن را بدانند تا با به کارگیری وزن توسط ایشان، عمل به فواید آن؛ از جمله پیدا کردن حروف اصلی و زائد تسریع بخشیده شود. هم چنین چنانچه بحث مذکور فایده علمی یا عملی داشته باشد به نظر می رسد اگر بیشتر به فواید و به خصوص کاربردهای وجود وزن درکتب صرفی پرداخته شود بهتر است و در غیر این صورت حذف آن از کتب صرفی از مطرح کردن آن اولویت دارد. لذا در این پژوهش برای رسیدن به نتیجه مطالب فوق از روش داده پردازی یعنی روش توصیفی-تحلیلی بهره گرفته شده است.



فصل اول:کلیات



باسمه تعالی
تاریخ: 7/12/1393                  
موضوع کلی: صرف                  
موضوع عام: مقدمات
موضوع خاص: وزن                                                         
-    تبیین مسأله: آیا  دانستن وزن کلمه در یاد گیری کلام عرب فایده دارد؟
-    موضوع مسأله: وزن
-    محمول مسأله:داشتن فایده در یادگیری کلام عرب
-    نسبت حکمی: این مسأله از نوع مطلب «هَل» و از دسته «هَل مرکب» می باشد.
زیرا بحث از وجود و عدم وجود وزن نشده است بلکه بحث در مورد وجود ویژگی وزن کلمه یعنی دارا بودن فایده برای آن است.


فصل اول: مفاهیم



معنای لغوی وزن:
•    فرهنگ لغت المنجد
         «وزن-زِنَة عبارت است از: سنجش، اندازه
•    فرهنگ لغت المعجم الوسیط
وزن از ریشه وَزَنَ و از مصدر وَزناً یا زِنَةً می باشد و عبارت است از: تخمین زدن، ارزیابی کردن
تعریف وزن مطابق آنچه که در کتب مختلف صرفی آمده است:    
صرف ساده :
 وزن هر کلمه ای قالبی است که از«ف»، «ع» و «ل» و احیاناً حرف یا حروفی دیگر درست می شود و بنای آن کلمه را نشان می دهد.
درسنامه صرف :علی عرب خراسانی
 به چگونگی هیات و ساختار کلمه وزن آن گویند.
درسنامه علم صرف :سید حمید جزایری و فرامرز علیزاده
پس از مراجعه به کلمات هم خانواده و تشخیص حروف اصلی و زائد برای سهولت در فرآیند یاددهی و یادگیری از علایم رمزی به نام وزن جهت نشان دادن و تمییز این حروف از یکدیگر استفاده می کنیم.
علوم العربیه : هرصيغه‏اى را بخواهند حروف اصلى آن را بشناسند، و از حروف زياده ممتاز نمايند بجاى حروف اصلى" ف- ع- ل" آورند و حروف زياده را اگر باشد بصورت خود گذارند، و اين عمل را" موازنة:
سنجش" نامند، و گويند: فلان صيغه بر اين وزن است. در عمل موازنة كلمه مورد سنجش را" موزون" و كلمه‏اى را كه فاء و عين و لام دارد" ميزان" نامند.
سایر کتب مثل صرف متوسط تعاریف مشابهی ذکر کرده اند.

    فصل دوم:
                                                    

                                                      بخش اول:ذکر فواید وزن


فایده وزن:                                                                                  
صرف ساده :
با دانستن وزن هر کلمه، به امور زیر می توان پی برد:
2.    حروف اصلی و زاید آن کلمه
7.    حرکت و سکون و نوع حرکت هر یک از حروف کلمه
8.    جابه جایی حروف اصلی( به هم خوردن ترتیب طبیعی حروف) در موردی که حروف کلمه جابه جا شده باشد.
صرف متوسط :
1.    موجب استواری و استحکام باب ها در ذهن محصلان میشود؛
2.    موجب شناخت مکان حروف محذوف می گردد،
3.    فهم اوزان موجب فهم معانی کلمات میشود.
                                                
سایر کتب صرفی مثل درسنامه صرف ،علی عرب خراسانی ، درسنامه علم صرف سید حمید جزایری و فرامرز علیزاده و علوم العربیه فواید مشابهی ذکر کرده اند.
برای توضیح تعدادی از فواید مذکورمطالبی از کتاب صرف کاربردی  بیان می شود:
هر کدام از حروف زائد و حرکت ها با توجه به مکان شان در کلمه بار معنایی خاصی دارند در نتیجه چینش خاص تعدادی حرف زاید و حرکت در کنار یکدیگر منجر به یک بار معنایی خاص می شود که ربطی به مواد خام ندارد برای فهماندن این بار معنایی که از حروف زاید و حرکات حاصل شده، از وزن کمک می گیرند. به عنوان نمونه می گویند: وزن«فَعّلَ» دلالت بر کثرت و تکرار(در کیفیت یا کمیت) و وزن «انفعل» دلالت بر اثرپذیری دارد. حال هر ماده ای که در این وزن ها ریخته شود، معنی وزن را به خود می گیرد.
بنابراین محصل با حفظ کردن و در نظر گرفتن قالب های مجاز صوتی، وزن ها را در ذهن خود استوار ساخته و این موجب استفاده بهینه در هنگام کلمه سازی است. (همچنین قابل ذکر است که ) به کمک وزن نیز می توان سیر تغییرات کلمه را ردیابی و رصد کرد.


 بررسی وجود دور در مورد یکی از فایده های وزن:
با توجه به قواعد مطرح شده برای وزن کلمه باید حروف اصلی و زائد را بدانیم تا در برابر حروف اصلی به ترتیب«ف»، «ع» و«ل» قرار گیرد در حالی که یکی از فایده های دانستن وزن پی بردن به حروف اصلی و زائد کلمه می باشد این مطلب بیانگر وجود دور میباشد که کتاب صرف ساده  تا حدودی آن را رد کرده است و تو ضیح این کتاب در زیر بیان میشود:
 وزن در دو مقام مورد استفاده قرار می گیرد:
1.    در مقام تعلیم هرگاه استاد بخواهد حروف اصلی و زاید کلمه ای را به دانش آموز یاد بدهد، به جای اینکه یک حروف اصلی و زاید را معرفی کند، وزن کلمه را به وی می گوید و او با توجه به وزن، حروف اصلی و زاید و دیگر خصوصیات کلمه را تشخیص می دهد.
2.    در مقام تعلم و فراگیری از آنجا که علمای صرف، ابنیه اسماء  و افعال و اوزان هر بناء را به دست آورده و معرفی کرده اند، متعلم با حفظ کردن و در نظر گرفتن اوزان، به هنگام برخورد با کلمه ای بدون مراجعه به کلمات متجانس، وزن آن را از میان اوزان حاضر در ذهن خود پیدا می کند و حروف اصلی و زاید آن را با توجه به وزن مربوط به آن به دست می آورد.
مطابق انچه که صرفیان در کتب خود اشاره کرده اند راه تشخیص حروف اصلی و زائد هشت مورد است ، با توجه به این موارد که از جمله ی آنها بررسی کلمات متجانس می باشد حروف اصلی و زائد را تعیین می کنند سپس به کمک  قواعد وزن، وزن کلمه را می یابند در نتیجه به کمک وزن هر کلمه که یک قالب یا علامت رمزی می باشد تشخیص حروف اصلی از زائد تسریع بخشیده می شود و دیگر لازم نیست یکی از راه های هشت گانه را پیمود.
 سؤالات متعددی در مورد وزن و قواعد آن وجود دارد که با توجه به موضوع پژوهش مجال گفتن آن نیست. برای تبیین کاملتر فواید وزن در بخش بعدی برای هرکدام توضیح ومثال هایی ذکر میشود که به عنوان کاربرد های وزن مطرح میگردد.



فصل دوم:
                                             بخش دوم:ذکر مثال یا کاربرد برای وزن کلمه
                                              

فایده: وزن موجب شناخت مکان حروف محذوف می گردد به طوریکه مطابق قاعده ی سوم وزن اگر برخی از حروف اصلی کلمه ای براساس قواعد اعلال یا غیر ان حذف شود، از وزن نیز حرفی که برابر حرف محذوف است، حذف می شود.
جدول اول(1): کلماتی که با توجه به وزن، به حذف فاء الفعل پی برده می شود.
مثال(الف)    اصل کلمه(ب)    ریشه کلمه(ج)    وزن کلمه(د)    حرف محذوف(ه)    مشخصات کلمه
هَبْ    إِوْهَبْ    و- هـ - ب    عَلْ    «و»    فعل امر
خُذْ    أُؤْخُذْ    أ – خ – ذ    عُلْ    «ء»    فعل امر صیغه7
کُلوا    أُؤْکُلُوا    أ – ک - ل    عُلُوا    «ء»    فعل امر صیغه9
مُرْ    أُؤْمُرْ    أ – م – ر    عُلْ    «ء»    فعل امر صیغه7
عِدْ    إِوْعِدْ    و – ع – د    عِلْ    «و»    فعل امر صیغه7

جدول دوم(2): کلماتی که با توجه به وزن، به حذف عین الفعل پی برده می شود.
مثال(الف)    اصل کلمه(ب)    ریشه کلمه(ج)    وزن کلمه(د)    حرف محذوف(ه)    مشخصات کلمه
قُلْ    قُوْلْ    ق – و – ل    فُلْ    «و»    فعل امر صیغه 7
خِفْتُمْ    خَوْفْتُمْ    خ – و – ف    فِلْتُمْ    «و»    فعل امر مخاطب صیغه9

جدول سوم(3): کلماتی که با توجه به وزن، به حذف لام الفعل پی برده می شود.
مثال(الف)    اصل کلمه(ب)    ریشه کلمه(ج)    وزن کلمه(د)    حرف محذوف(ه)    مشخصات کلمه
لاتَدْعُ    لاتَدْعُوْ    د – ع – و    لاتَفْعُ    «و»    فعل نهی مخاطب صیغه7
یَرْمِ    یَرْمِی    ر – م – ی    یَفْعِ    «ی»    فعل مضارع معلوم صیغه1
مثال    اصل کلمه    حروف اصلی    حروف زائد    وزن    معنای کلمه    معنای ریشه    باب    مشخصات کلمه    معنای باب    
مُستَقیم    مُستَقوِم    ق و م    م س ت    مُستَفعِل    راست    درست و مرتب شد.    اِستِفعال    اسم مفعول صیغه ی 1        
قَدَّموا    قَددَموا    ق د م    د و ا     فَعَّلوا    از پیش فرستاده اند        تَفعیل    فعل ماضی صیغه 3        
لایؤمنون    لایُؤمِنون    ء م ن    ی و ن     لا یَفعَلون    ایمان نمی آورند        اِفعال    فعل مضارع صیغه 3        
تطیّرنا    تَطَییَرنا    ط ی ر    ت ی     تَفَعَّلنا    به فال بدگرفتیم        تَفَعُّل    ماضی معلوم صیغه 14        
اِتّبَعَ    اِتتَبَعَ    ت ب ع    ا ت    اِفَّعَلَ    پیروی کرد    در پی آن چیز رفت یا دنبال آن قرار گرفت.    اِفتِعال    ماضی معلوم صیغه1         
 



  فایده: فهم اوزان موجب فهم معانی کلمات میشود. به اینصورت که با داشتن وزن کلمه حروف اصلی را از زاید تشخیص می دهیم و با علم به معنای ریشه از طریق کتب لغت یا حدس زدن آن به معنای تقریبی کلمه پی می بریم. کاربرد:



فایده : وزن کلمه موجب پی بردن به جابه جایی حروف اصلی( به هم خوردن ترتیب طبیعی حروف) در موردی که حروف کلمه جابه جا شده باشد. به اینصورت که با توجه به قاعده ی هفتم وزن اگر در حروف کلمه ای          جابه جایی صورت گرفته باشد، یعنی کلمه دارای قلب مکانی باشد، در وزن آن نیز قلب مکانی صورت می گیرد.
کاربرد:
     مثال      اصل کلمه    حروف اصلی      حروف زائد      وزن کلمه    مشخصات کلمه
     أیَسَ    یأس    ی ء س    -    عَفَلَ    ماضی معلوم صیغه 1
    جاه    وجه    ج و ه    -    عَفَل    ماضی معلوم صیغه 1

فایده: وزن کلمه سبب پی بردن به حرکت و سکون و نوع حرکت هر یک از حروف کلمه می شود. به اینصورت که با توجه به قاعده پنجم وزن اگر حرکت حرفی بر اثر قواعد صرفی تغییر کرده باشد (جابه جایی حرکت و سکون یا تبدیل حرکت و سکون) و حذف یا قلب مکانی صورت نگرفته باشد، آنگاه در وزن حرکت قبل از تغییرات مراعات می شود.  
مثال    اصل کلمه    حروف اصلی    حروف زائد    وزن کلمه    مشخصات کلمه
نَخافُ    نَخْوَفُ    خ – و – ف     نـ    نَفْعَلُ    مضارع معلوم صیغه14
دَعَا    دَعَوَ    د – ع – و     -----    فَعَلَ    ماضی معلوم صیغه1
یَقُولُونَ    یَقْوُلُونَ    ق – و – ل    ی، و ، ن    یَفْعُلُونَ    مضارع معلوم صیغه3
مَدَّ    مَدَدَ    م – د – د     ----    فَعَلَ    ماضی معلوم صیغه1
یَمُدُّ    یَمْدُدُ    م – د – د    ی    یَفْعُلُ    مضارع معلوم صیغه1

فایده:  وزن کلمه موجب استواری و استحکام باب ها در ذهن محصلان میشود برای توضیح فایده مذکورمطالبی از کتاب صرف کاربردی  بیان می شود:                                                                                              هر کدام از حروف زائد و حرکت ها با توجه به مکان شان در کلمه بار معنایی خاصی دارند در نتیجه چینش خاص تعدادی حرف زاید و حرکت در کنار یکدیگر منجر به یک بار معنایی خاص می شود که ربطی به مواد خام ندارد برای فهماندن این بار معنایی که از حروف زاید و حرکات حاصل شده، از وزن کمک می گیرند. به عنوان نمونه می گویند: وزن«فَعّلَ» دلالت بر کثرت و تکرار(در کیفیت یا کمیت) و وزن «انفعل» دلالت بر اثرپذیری دارد. حال هر ماده ای که در این وزن ها ریخته شود، معنی وزن را به خود می گیرد.
کاربرد:
مثال:1. غَلَقتُ الاَبواب: همه درها را به طور کامل بسته و مسدود نمودم(مبالغه در کیفیت)
2. کَسَرتُ الکوز فَانکَسَرَ:کوزه ها را شکاندم پس شکست. (اثر پذیری و تسلیم در مقابل اتفاق رخ داده)



نتیجه گیری:
با توجه به مطالب مذکور در متن پژوهش می توان به نکاتی دست یافت که نتیجه پژوهش را بیان می کند:      وجود وزن در یادگیری کلام عرب فایده و کاربرد دارد چرا که وزن کلمه به عنوان یک قالب یا علامت رمزی وقتی در اختیار محصلان قرار می گیرد یا خودشان به کمک قواعد، آن را به دست می آورند عمل فواید وزن مثل پیدا کردن حروف اصلی و زاید تسریع بخشیده می شود و این مطلب بیان کننده ی فایده ی علمی یا عملی وجود وزن می باشد لذا به نظر می رسد اگر بیشتر به فواید و کابردهای وزن در کتب صرفی پرداخته شود بهتر است. بنابراین نتیجه گرفته می شود که محصلان در یادگیری کلام عرب لازم و ضروری است که فواید کابرد وجود وزن را بدانند تا به فایده ی علمی یا عملی مذکور برسند.


منابع:
-    فرهنگ لغت المنجد، لوئیس معلوف، انتشارات ذوی القربی، سال انتشار 1431ه.ق/1389ه.ش، نوبت چاپ: ششم
-    المعجم المفهرس، محمد فؤاد عبدالباقی، انتشارات اندیشه اسلامی، سال انتشار: 1386
-    صرف متوسط، حمید محمدی، انتشارات دارالعلم، سال انتشار:1386، نوبت چاپ: شصت و سوم
-    صرف کاربردی(آموزش پیشرفته ی دانش صرف)، شیخ عبدالرسول کشمیری، انتشارات: مؤسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلامی، سال انتشار: تابستان 1392، نوبت چاپ: اول
-    درسنامه علم صرف، سید محمد جزایری  فرامرز علیزاده، انتشارات مرکز نشر هاجر(وابسته به مرکز مدیریت حوزه های علیمه خواهران)، نوبت چاپ: پنجم، سال انتشار: بهار 1393
-    درسنامه صرف، علی عرب خراسانی، انتشارات دار العلم، نوبت چاپ: اول، سال انتشار: 1385
-    علوم العربیة، سید هاشم حسینی تهرانی، انتشارات نشر اخلاق، سال انتشار 1384

















 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.