بسم الله الرحمن الرحیم

تقدیر و تشکر
الحمدُ لله الّذی ارتفعَ کُنهُه عن الأوهام، و انخَفضَ عن مَعرِفةِ حقیقتِه الأحلام ، فنَصبَ العالمَ علماً یدلُّ علی وجوبِ وجودِه، و رکّبَه ترکیبَ تألیفٍ یُنَبِّه علی وحدتِه و تفرُّدِه، والصلاةُ و السلام علی أفضلِ سُفَرائه و أتمِّ کلماتِه ، محمّدٍ و عترتِه الطاهرینَ المعصومین ، و لعنةُ الله علی أعدائهم أجمعین.

با تشکر ویژه از اساتید محترم ، آقایان حجت الاسلام رضا زاده و حجت الاسلام شریعتمدار که در تک تک مراحل تهیه ی این تحفه ی حقیر به پیشگاه رفیع حضرت صاحب الامر و العصر (ارواحنا لتراب مقدمه الفداء) ، بنده را به وسیله ی رهنمون ها و مشاوره های مفیدشان یاری نمودند و برای این دو بزرگوار و دیگر دوستانی که به طرق مختلف با بنده همکاری نمودند آرزوی سعادت و سلامت دارم.
ان شاء الله تعالی که این هدیه ناچیز مورد قبول درگاه حضرت حق (جل جلاله) قرار گیرد و خالصانه می گویم:
أرسلَ النملُ من خلوصِ ودادٍ        لسلیمانِ نِصفِ رِجْلِ جرادٍ
قائلاً: ذاکَ مُنتَهی جَهدي              الهدایا بقدرِ مَن یَهدي
و من الله التوفیق

چکیده
شاید بتوان گفت اصلی ترین ابزار یک عالم دینی برای بهره برداری از متون درجه اول اسلام نظیر قرآن کریم و احادیث معصومین علیهم السلام ، ادبیات عربی می باشد .ادبیات عربی خود به علومی مانند صرف و نحو و ... تقسیم می شود ؛ و در این بین اهمیت دو جزء مذکور برای احدی پوشیده نیست.
 یکی از مباحث مورد اختلاف در ادبیات عربی ، مبحث اسماء مذکر و مؤنث و جزئیات مرتبط با این دو است. این اختلافات علی رغم طبیعی بودن ، عمدتاً ناشی از تفاوت دیدگاه ها نسبت به تعریف اصطلاحی اسم مؤنث و اقسام آن مانند مونث مجازی ، حقیقی ، لفظی و.... می باشد. پس از احساس وجود ابهام در تعاریف ارایه شده در باب مونث مجازی و مشاهده ی اختلاف بین علمای نحو و بعضا صرفیون  ، تصمیم گرفته شد برای تبیین موضوع و دست یافتن به تعریف جامعی از مونث مجازی که تمام مصادیق آن را در بر بگیرد ، تتبعی در این موضوع انجام شود. در این پژوهش ابتدا جایگاه مبحث مونث مجازی در علوم زیر مجموعه ادبیات عربی مشخص شده است. سپس مونث مجازی را از دو جهت لغوی و اصطلاحی بیان کرده و پس از مقایسه و تبیین اقوال و احکام مورد بحث و اختلاف ادباء ، به این تعریف جامع دست یافتیم که :
« اسمی که بر غیر انسان و حیوان دلالت می کند را مونث مجازی می گویند مانند دار ، عین.و تمام این اسامی سماعی می باشند.»


فهرست


مقدمه   ......................................................................... 5
بررسی لغوی و اصطلاحی مونث مجازی  ...........................  6
جایگاه مبحث مونث مجازی ..............................................  6
معنای لغوی  .................................................................  6
معنای اصطلاحی  ..........................................................  7
اقسام مونث  ................................................................  8
بررسی اقوال در تعریف مونث مجازی  ..............................  9
شناخت مونث مجازی ...................................................   11
نتیجه  .........................................................................  11
فهرست منابع  .............................................................  12



مقدمه
مبحث مذکر و مونث از مباحثی است که به دلیل چند حیثیتی بودن ، هم مرتبط با علم نحو است و هم مرتبط با صرف. صرفیون با توجه به حیطه مباحث صرفی ، اسماء مونث و مذکر را بدون در نظر گرفتن نقش ها و احکام نحوی و از حیث ساختار خود کلمه بررسی می کنند. نحویون نیز از حیث این که برای کاربرد صحیح اسماء مونث و مذکر ، احکام خاصی مانند تبعیت فعل از فاعل و ... وجود دارد ، وارد این مبحث شده و از آن سخن گفته اند. وانگهی در اکثر کتب صرفی ، از این مبحث ، بحثی مطرح نشده است و بیشتر بر دوش علمای نحوی گذاشته شده است.
در این پژوهش سعی شده است با بررسی اقوال و نظریات علمای سرشناس ادبیات و بهره گیری از منابع معتبر ، به نتیجه گیری جامعی در تعریف یکی از اقسام اسم مونث(مونث مجازی) دست یابیم. ان شاء الله تعالی که توانسته باشیم گوشه ای از ابهامات مرتبط با این موضوع را برطرف کرده و تعریف جامعی را از مونث مجازی بیابیم. از آن جایی که علما و فضلای مخاطب ممکن است نقدی بر مطالب این پژوهش داشته باشند ، عاجزانه تقاضا دارم انتقادات و پیشنهادات خود را به بنده حقیر اطلاع دهند.


بررسی لغوی و اصطلاحی مونث مجازی
جایگاه مبحث مونث مجازی
صرفیون کلمه را به سه قسم فعل و اسم و حرف ، و خود اسم را از جهات مختلفی به مونث و مذکر ، جامد و مشتق ، صحیح و غیر صحیح و... تقسیم می کنند. آن چه در این پژوهش مورد نیاز ماست تقسیم اسم به مونث و مذکر و پس از آن تقسیم مونث به حقیقی و مجازی می باشد. برای جلوگیری از پیچیدگی و طولانی شدن مطالب و سردرگمی مخاطب ، از بحث درباره تقسیم بندی های دیگر اسم و توضیح اقسام دیگر اسم مونث مانند مونث لفظی و معنوی خودداری نمودیم و تحقیق تامل پیرامون آن ها را بر عهده مخاطبین محترم گذاشتیم.
معنای لغوی
در ابتدا لازم است معنای لغوی الفاظ مونث و مجازی را بدانیم و سپس به شرح مطلب اصلی مورد بحث خواهیم پرداخت.
 لفظ مونث مجازی مرکب از دو جزء مونث و مجازی می باشد . برای روشن شدن معنای لغوی این ترکیب ، ابتدا این دو جزء را از نظر لغوی بررسی می کنیم. علامه راغب اصفهانی در ذیل ریشه ی «ءنث» و ریشه ی «جوز» می نویسند:
«الانثی خلاف الذکر.»  و «المجاز من الکلام ما تجاوز موضعه الذی وضع له.»  (ترجمه: مجاز از کلام آن است که از جایی که برایش وضع شده است تجاوز کرده باشد.)
در پایگاه اینترنتی قاموس المعانی ذیل دو ریشه ی «ءنث» و «جوز» یافتیم که «مونث» یعنی «صیغة تتعلق بالاناث من کل جنس»  (ترجمه:صیغه ای که به تانیث هر جنسی متعلق است.) و مجازی یعنی «المعنی المستعمل فی غیر ما وضع له اصلاً» . (ترجمه:معنی به کار رفته در غیر آن چه که اصالتا برای آن وضع شده است) .

معنای اصطلاحی
منشأ اصلی اختلاف نحاة ، در باب تعریف اصطلاحی مونث و مذکر و همچنین تعریف مونث مجازی می باشد. بعضی مذکر و مونث را چنین تعریف کرده اند:
«[مذکر] ما یصح ان تشیر الیه بقولک هذا کرجل و حصان و قمر و کتاب » . (ترجمه: [مذکر] آن است که میتوان به وسیله گفتن «هذا» به آن اشاره کرد ، مانند رجل و حصان . قمر و کتاب.)
«[مونث] ما یصح ان تشیر الیه بقولک هذه کامراة و ناقة و شمس و دار» . (ترجمه: [مونث] آن است که میتوان به وسیله گفتن «هذه» به آن اشاره کرد ، مانند امراة و ناقه و شمس و دار.)
بعضی دیگر گفته اند:
«ان وجد فیه [الاسم] علامة التانیث و لو تقدیرا کناقة و نار فمونث و الا فمذکر» . (ترجمه: اگر در آن [اسم] علامت تانیث یافت شد ، مونث است ، اگر چه تقدیری باشد مانند ناقه و نار ؛ و الا مذکر است.)
بعضی از ادباء نیز هنگام تقسیم اسم به مونث و مذکر گفته اند:
« الاسم نوعان. 1-مذکر مثل حاتم و قمر و ... و لا یحتاج الی علامة لفظیة تزاد علی صیغته لتدل علی تذکیرها و تذکیر صاحبها ، لان الذی یدل علی تذکیرها هو الشهرة و شیوع الاستعمال . 2-مونث مثل عزیزة و ارض و... و یحتاج الی علامة لفظیة ظاهرة او مقدرة (ای ملحوظة) تزاد علی صیغته لتدل علی تانیثها و تانیث صاحبها.»  (ترجمه: اسم دو نوع است. 1-مذکر مانند حاتم و قمر و .... و نیازی به علامت لفظیه ای که بر صیغه اش اضافه شود تا بر مذکر بودن آن و مذکر بودن صاحبش دلالت کند ندارد.زیرا آن چه دلالت بر مذکر بودنش دارد همان شهرت و گستردگی کاربرد آن است.   2-مونث مانند عزیزه و ارض و... و نیاز دارد به علامت لفظی ظاهری یا مقدری که به صیغه اش اضافه می شود و دلالت می کند بر مونث بودن آن و مونث بودن صاحب آن.)
قول دیگری که مشابه این قول می باشد نیز می گوید:
«[المذکر]هو اسم لیس فیه علامة التانیث لا لفظا و لا تقدیرا.....[المونث] هو اسم فیه علامت التانیث لفظا او تقدیرا کفاطمة،‌زینب.»   (ترجمه: [مذکر] آن اسمی است که در آن علامت تانیث وجود ندارد؛ خواه ظاهری و خواه تقدیری....[مونث] آن اسمی است که در آن علامت تانیث ظاهری یا تقدیری وجود دارد مانند فاطمه ، زینب.)
اقسام مونث
اسم مونث دو نوع تقسیم بندی دارد. قسم اول بر حسب داشتن یا نداشتن علامت تانیث ظاهری به سه دسته ی «مونث لفظی» ، «معنوی» و «لفظی و معنوی معاً» تقسیم می شود . برخی صاحب نظران این دو را چنین تعریف می کنند:
« لفظیّ و هو ما دلّ علی مذکر و فیه علامت التانیث نحو معاویة ؛ معنویّ و هو ما دلّ علی مونث و لیس فیه علامة التانیث نحو مریم ؛ لفظیّ و معنویّ معاً و هو ما دلّ علی مونث و فیه علامة التانیث نحو فاطمة.»  (ترجمه: لفظی ، و آن اسمی است که بر مذکر دلالت می کند در حالی که در آن علامت تانیث وجود دارد مانند معاویه ؛ معنوی و آن اسمی است که بر مونث دلالت می کند در حالی که در آن علامت تانیث نیست مانند مریم ؛ لفظی و معنوی با هم و آن اسمی است که بر مونث دلالت می کند و در آن علامت تانیث وجود دارد مانند فاطمه.)
 و مورد بحث ما نیست ؛ اما قسم دوم که از حیث نوع مدلول به حقیقی و مجازی تقسیم می شود همان چیزیست که در ادامه آن را بررسی میکنیم .

بررسی اقوال در تعریف مونث مجازی
گاهی به ناچار برای شناخت مونث مجازی باید قسیم آن یعنی مونث حقیقی را نیز بشناسیم. مدرس افغانی در تعریف مونث های مجازی و حقیقی می فرماید:
«المونث ان کان له فرج فحقیقی و الا فلفظی.»   (ترجمه: مونث اگر دارای آلت تناسلی بود حقیقی است و در غیر این صورت لفظی می باشد.)
این که ایشان در این تعریف مونث مجازی را در مقابل لفظی فرض کرده اند شاذّ است و در کتب دیگر چنین دیده نمی شود.
استاد محقق ، عباس حسن نیز مونث مجازی را چنین تعریف می کند:
«هو الذی لا یلد و لا یتناسل ، سواء أ کان لفظه مختوما بعلامه تانیث ظاهرة کورقة ، ام مقدرة مثل دار.»  (ترجمه:آن است که نه متولد می شود و نه تولید مثل می کند ، فرقی نمی کند که لفظش مختوم به علامت تانیث ظاهری باشد مانند ورقه ، یا مقدر مانند دار.)
بعضی از ادبا نیز برای تعریف مونث مجازی از عبارت :«المونث المجازی ما یعامل معاملة الانثی من الناس او الحیوان و لیس منهما کشمس و دار و عین.»  (ترجمه:مونث مجازی آن است که با آن مانند جنس مونث از انسان و حیوان معامله می شود در حالی که از جنس آن دو نیست ، مانند شمس و دار و عین.)بهره می برند.
یکی دیگر از اقوال مشابه سه قول بالا ، گفته ی کتاب بدائة النحو است که یکی از کتب آموزشی حوزه های علمیه می باشد.مولّف کتاب بدائه النحو از مونث حقیقی به « هو ما بازائه مذکر کفاطمة»   (ترجمه:آن است که به ازای آن مذکری وجود داشته باشد ، مانند فاطمه.) تعبیر می کنند و قول ایشان درباره مونث مجازی چنین است:«و هو ما لیس بإزائه مذکر کحمزة و عین.»  (ترجمه:و آن است که به ازای آن مذکری وجود نداشته باشد ، مانند حمزه و عین.)
در کنار این گفته ها ، قول دیگری وجود دارد و مونث و مذکر مجازی را با عبارتی به شکل زیر بیان می کند:
«اسماء الاشیاء فقد اصطلح علی جعل بعضها مذکرا .... و بعضها مونث نحو دواة و یقال للاول المذکر المجازی و للثانی المونث المجازی.»  (ترجمه: بعضی از اسامی اشیاء بر اساس وضع ، مذکر کاربرد پیدا کرده اند.... و بعضی نیز مونث به کار رفته اند مانند دوات ، و به اولی مذکر مجازی گفته می شود و به دومی مونث مجازی.)
شناخت مونث مجازی
همان طور که در کتاب النحو الوافی دیده می شود ، « لا سبیل لمعرفة المونث المجازی الا من طریق السماع من الوارد عن العرب و لا یمکن الحکم علی کلمة مونثة بانها تدل علی التانیث مجازا الا من الطریق اللغوی الذی یوضح امر ذلک السماع و یبینه.»  (ترجمه: هیچ راهی برای شناخت مونث مجازی وجود ندارد الا از طریق شنیدن از آن چه از عرب وارد شده است و نمیتوان بر مونث مجازی بودن هیچ کلمه مونثی حکم کرد الا از طریق لغوی ای که آن شنیدن را واضح و تبیین کند.)
از ترکیب «علی جعل» در عبارت «اسماء الاشیاء فقد اصطلح علی جعل بعضها مذکرا .... و بعضها مونث نحو دواة و یقال للاول المذکر المجازی و للثانی المونث المجازی.»  نیز چنین برداشت می شود که شناخت مونث مجازی فقط از طریق سماع ممکن است و ضابطه ی قیاسی ای در مورد آن وجود ندارد.
نتیجه
آن چه در تمام اقوال مذکور به طور مشترک دیده می شود شامل سه مورد است.اول این که مونث مجازی اسم است ؛ دوم این که بر غیر انسان و حیوان (که از طریق فرج زاد و ولد می کنند) دلالت دارد ؛ و سوم این که برای شناخت این اسامی راهی جز مراجعه به معجم های لغوی نیست زیرا ساخت این کلمات سماعی می باشد و قیاسی نیست.
در نتیجه تعریفی که تمام مصادیق اسم مونث مجازی را شامل شود با توجه به اقوال مشهور علمای ادبیات عرب ، چنین است:
«اسمی که بر غیر انسان و حیوان دلالت می کند را مونث مجازی می گویند مانند دار ، عین.و تمام این اسامی سماعی می باشند.»

 

فهرست منابع
اصفهانی ، راغب ، مفردات الفاظ القرآن ، قم ، نشر طلیعه نور ، چاپ دوم ، سال 1427 ه.ق .
افغانی ، مدرس ، جامع المقدمات ، قم ، نشر هجرت ، چاپ شانزدهم ، سال 1383 ه.ش .
بدیع یعقوب ، امیل ، الموسوعه النحو و الصرف والاعراب ، بی جا ، بی نا ، بی چا ، بی تا.
حسن ، عباس ، النحو الوافی ، قم ، نشر ناصرخسرو ، چاپ سال 1380 ه.ش .
الشرتونی ، رشید ، مبادی العربیه ، قم ، نشر دارالعلم ، چاپ یازدهم ، سال 1428 ه.ق .
صفایی بوشهری ، غلامعلی ، بدائه النحو ، قم ، نشر مرکز مدیریت حوزه علمیه قم ، چاپ چهارم ،سال 1393 ه.ش .
علایینی ، مصطفی ، جامع الدروس العربیه ، بی جا ، نشر دار الکوخ ، چاپ اول ، سال 1425 ه.ق .
پایگاه اینترنتی قاموس المعانی به آدرس www.almaany.com 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.