بسم الله الرحمن الرحیم

 

پیش گفتار:
 حمد و سپاس خداوند متعال را که احسن الخالقین است وسلام و صلوات بر پیامبر رحمت حضرت محمد مصطفی و درود بر روان پاک امام و شهدا .
با تشکر از معاونت پژوهش مدرسه علمیه ی حقانی و همچنین استاد گرامی حضرت حجت الاسلام انصاری و به ویژه حجت الاسلام پور محمدی ، که بنده را در نگارش این پژوهش یاری نمودند.
این کار نا قابل را به عموی شهیدم علی آدینه تقدیم می کنم.



چکیده:
کلمه به اسم ،فعل و حرف تقسیم می شود.
اسم از یک حیث به جامد و مشتق تقسیم می شود.و اسم مشتق دارای 8 نوع است که یکی از انواع آن صفت مشبهه می باشد.
صفت مشبهه دارای اوزان متعدی است که هر کدام معانی مخصوص به خود را دارند. در این پژوهش چهار وزن اصلی صفت مشبهه مورد بررسی قرار می گیرد.
هدف از پژوهش این است که وقتی به اوزان مختلف صفت مشبهه در قرآن و روایات بر می خوریم بتوانیم تفاوت معنای آن ها را تشخیص دهیم.
روش گرد آوری اطلاعات نیز کتابخانه ای می باشد و با رجوع به کتاب های صرفی و نحوی و تفسیری گرد آوری شده است.


((فهرست مطالب))
مقدمه.................................................................................................................................................................2
((فصل اول))
کلیات
مطلب ما...............................................................................................................................................................4
مطلب هل.............................................................................................................................................................6
اقسام صفت مشبهه...............................................................................................................................................6
((فصل دوم))
متن.................................................................................................................................................................... 7
وزن فَعِل................................................................................................................................................................8
وزن أفعَل...............................................................................................................................................................9
وزن فَعلان............................................................................................................................................................10
وزن فَعیل.............................................................................................................................................................11
مثال های کاربردی................................................................................................................................................12

((فصل سوم))
نتیجه گیری..........................................................................................................................................................14
منابع..................................................................................................................................................................15

((مقدمه))
جایگاه بحث
ادبیات عرب در سه علم صرف نحو و بلاغت بررسی میشود. در صرف به بررسی ساختار کلمه و دگرگونی هایی که در کلمات رخ می دهد پرداخته می شود.  کلمه به اسم ، فعل و حرف تقسیم می شود.
اسم از یک نگاه به مشتق و جامد تقسیم می شود که مشتق آن دارای 8نوع است و یکی از مهمترین آن ها صفت مشبهه است.

طرح بحث
صفت مشبهه دارای استعمال زیای در آیات  روایات است و دارای اوزان مختلفی نیز می باشد.حال سوال این جاست که آیا تمامی اوزان صفت مشبهه دارای معنای یکسانی هستند؟مثلا تفاوت معنای رحمن و رحیم در بسم الله الرحمن الرحیم چیست؟ یا در آیه ((و مکروا مکراً کُبّارا)) فرق کبیر، کُبار و کُبّار  چست؟ آیا هر سه به یک معنی هستند ؟

بیان انگیزه
هدف و دلیل  از نوشتن این پژوهش آن است که وقتی به اوزان مختلف صفت مشبهه در قرآن و روایات بر می خوریم بتوانیم تفاوت معانی آنها را تشخیص دهیم ودر ترجمه قرآن ، روایات و کتب عربی دچار اشتباه نشویم.

ضرورت بحث
اوزان مختلف صفت مشبهه درقرآن و روایات کاربرد زیادی دارد و اگر تفاوت معنای  آن ها را ندانیم  نمی توانیم آن ها را به درستی ترجمه و تفسیر کنیم و حکم درست را به خصوص در مسائل فقهی دربیاوریم.


نقشه راه :
در این پژوهش ابتدا اوزان مشهور صفت مشبهه را بیان کرده و معنای هر وزن را با دقت بررسی  می کنیم ، سپس مثال های کاربردی در قرآن و روایات را می آوریم.

روش گرد آوری:
کتابخانه ای بوده و با  مطالعه اسناد و کتب صرفی و تفسیری نوشته شده است.



((فصل اول ))

کلیات:
مطلبُ ما (( چیستی))

اوزان :

لغوی:
وَزَنَ یَزِنُ وَزناً وزنه الشیءَ آنرا به وسیله ترازو اندازه زد .
وزن کلام .جمع مکسر آن اوزان است .  

اصطلاحی:
وزن هر کلمه قالبی است از (ف) (ع)  (ل) و احیانا حرف و یا حروفی دیگر درست می شود و بنای آن کلمه را نشان می دهد .

صفت مشبهه:

لغوی:
صفت: حالتی از زینت و زیبایی و ستایش که در چیزی وجود دارد .
مشبهه: اسم مفعول  از شَبَّه یُشبِّه تشبیه است به معنای تشبیه شده .


اصطلاحی:
•    صفت مشبهه به اسم فاعل اسم مشتقی است که دلالت می کند بر صفتی و صاحب آن صفت و ثبوت آن صفت برای صاحبش.
•    منظور از ثبوت وجود صفت در صاحبش است مطلقا بدون تقیّد به زمان.  
•    صفت مشبهه اسمی است که با ماده اش بر حدثی و با هیئتش بر ذاتی که آن حدث از لحاظ اتصاف به آن منسوب است دلالت می کند .
•    اسمی است که دلالت می کند بر حدث و ذاتی بر وجه اتصاف.

•    همانطور که می بینیم در تعاریف صفت مشبهه از دو لفظ ثبوت و اتصاف برای ذاتی استفاده شده است . باتوجه به صرف کاربردی و پژوهش آقای افشین رحیمی روشن می شود صفت مشبهه اتصاف یک صفت یعنی صِرف بودن یک صفت برای ذات را می رساند نه ثبوت.هرچند بعضی از اوزان آن دارای ثبوت نیز هستند. ولی زمانی که وجود بعد از عدم را بخواهیم برسانیم از وزن اسم فاعل استفاده می کنیم .

•    صفت مشبهه غالبا به معنای فاعل می آید مثل: کریم و شجاع  و گاهی به معنای مفعول می آید
مثل علیل و قتیل.
•    وجه تشابه صف مشبهه به اسم  فاعل ، دلالت آن بر معنا و صاحبش و قبول تثنیه و جمع و مذکر و مونث و بعضی جهات دیگراست.

                            
                                         مطلبُ هَل ((هستی))
اَبنیه صفت مشبهه دارای دلالت و معانی یکسانی نیستند.بلکه برای هر بنا چیزی وجود دارد که آن را از بقیه تمییز می دهد و این معنی کلام سیبویه است که می گوید:عرب زمانی که کلماتی دارای تقارب معانی باشند برای آنها بنای واحدی قرار میدهد -
پس از این که دانستیم اوزان صفت مشبهه دارای تفاوت در معنا هستند به برسی تفاوت معانی آن ها می پردازیم تامشخص شود هر وزن قالبا بر چه معنایی دلالت دارد .

                                         اقسام صفت مشبهه
1.    اصیل: این قسم اکثرموارد صفت مشبهه را شامل می شود و آن عبارت است از مشتقی که از مصدر فعل ثلاثی لازم متصرف ساخته شده تا دلالت بر ثبوت عام آن صفت برای صاحب خود کند .
2.    ملحق به اصیل بدون تاویل:این قسم بعد از قسم اول دارای کثرت است و آن مشتقی است که بر وزن خاص اسم فاعل و اسم مفعول است بدون دلالت آن ها بر حدوث صفت، بلکه به واسطه قرینه ای بر معنای ثبوت عام دلالت دارد.
طریق ساختن این قسم مانند اسم فاعل و اسم مفعول است و دلالت و احکام مختلفه آن را دارد مگر وزن آن، زیرا بر وزن خاص اسم فاعل و اسم مفعول است .
3.جامد موول به مشتق:کمترین آن است و ان اسم جامدی است که دلالت بر صفت مشبهه دارد و قابلیّت تاویل به مشتق را داشته باشد.
این قسم هر چند قیاسی است لکن بهتر آن است که کمتر به کار رود.
مثال: هذا قمر وجهه              قمر=جمیل
در این پژوهش به قسم اول که همان اصلی و اصیل است پرداخته می شود .


 ((فصل دوم))
متن :

صفت مشبهه دارای اوزان  زیادی است و بعضی تا 25 وزن برای آن گفته اند.
اما اوزان قیاسی صفت مشبهه از ثلاثی مجرد بدین شرح است:
اگر ماضی ثلاثی بر وزن فَعِلَ باشد:
 صفت مشبهه آن بر وزن فَعِل ، افعَل و فعلان می آید.
اگر ماضی ثلاثی بروزن فَعُلَ باشد  بر اوزان زیادی می آید.
غالبا بر وزن فعیل مانند شریف و گاهی بر وزن فَعَلَ مانند ضخم یا فَعَل مانند حَسَن یا فَعال مانند جَبان یا فُعال بر وزن شُجاع یا فُعل مانند صُلب یا فِعل مانند مِلح یا فَعِل مانند نَجِس یا فاعل مانند طاهر.

برخی از این اوزان  مخصوص  فَعُلَ است مانند ((فَعَل)) ، ((فَعال)) و ((فُعال)) و برخی مشترک با فَعُلَ است مانند ((فعیل)) مثل بخیل، ((فَعل)) مثل سَبط ، ((فِعل)) مثل صِغر ،((فُعل)) مثل حُرّ ،(( فَعِل)) مثل فَرِح، ((فاعل)) مثل صاحب.

اگر ثلاثی مجرد لازم آن بر وزن فَعَل باشد ، صفت آن بر وزن فَعیِل می آید مانند ماتَ ، یموتُ  مَیّت.

در غیر ثلاثی مجرد ، بر وزن اسم فاعل  می آید ، به شرطی که معنای ثبوت  ازآن اراده شده باشد.
غیر از موارد ذکر شده صیغه های دیگری نیز به صورت سماعی  در کلام عربی فصیح  وارد شده است.
اما ما در این پژوهش به بررسی چهار  وزن مشهور و پرکاربرد یعنی فَعِل –افعَل – فَعلان –فعیل می پردازیم.
وزن فَعِل:

  این وزن دلالت دارد بر  بیماری ها و عیوب باطنی عارضی و به عبارت دیگر این بنا دلالت می کند بر امری که موجب کراهت است و این امر(حدث)از نوع امور باطنی عارضی است .

1.    از بررسی قول های مختلف واضح می شود که وزن فَعِل برای این معانی به کار می رود:

برای چیز ها  و یا صفات عارضی. و مراد ازعارضی این است که عارض بر ذات می شود و غیر راسخ و غیر مستقر در آن است به عبارتی دیگر قوام بخش صفات ذات نیست،  و آن از چیز هایی است که حاصل می شود و زوالش سریع است مثل فَرِح و اَسِف.

2. برای بیان هیجان و خفت ظاهری مثل قَلِق و اَرِج و اَشِر.
3. برای امور کراهت دار از درد ها عیوب باطنی و سختی ها و شدائد و یا به طور کلی در مکروهات .

مثال های معروف وزن فَعِل :

وَجِعَ: درد مند                   عمٍ:  کسی که قلبش کور شده است             لَجِز: بخیل
نَکِد: خسیس                    شَکِس: بد اخلاق         اَشِرَ: سرمست، بی خیال              بَطِرَ: سر مست
قَلِقَ: مضطرب                   اَسِف:حزن و غضب            اَشِر:سرمست -خوشحال



 وزن اَفعَل:

این وزن برای رنگ ها و عیوب ظاهری و زینتی که از خلقت یا آن چه به منزل  خلقت باشد  می آید . و دلالت بر ثبوت آن دارد.
مثال رنگ :  احمر(آنچه به رنگ سرخ يا قرمز باشد) – ازرق(آبى رنگ، نيلگون‏)              
 عیوب ظاهری : اَعمی (نا بینا)- اَجهَر(آنکه در روشنائى آفتاب چيزى نبيند) - اَعوَر(یک چشم) –احوَل(لوچ)
زینت (حُلی) : از علامت ظاهره برای ذات  مثل: اغیَد(خوابیده ای که گردنش افتاده است)      اَهیَف(فرو رفته شكم و كمر باريك.)          اَ کحَل :  کسی که آن قدر چشمش زیباست که انگار زینت کرده است

منظور از خلقت حال ظاهری  است که انسان بر آن خلق شده .
مثال افوَد : واسعُ الفم                 اَراَس : العظیم الراس

منظور از به منزله خلقت وصفی  است که برای انسان ثابت شده و مانند خلقت شده
مثال :اقطَع : مقطوع الید



وزن فَعلان:

این بناء دلالت بر پر یا خالی بودن و حرارت باطنی دار و دلالت بر عارض شدن و تجدد دارد نه ثبوت و دوام و به عبارتی دیگر این بناء دلالت بر مبالغه دارد در کثرت شیء و انتهای حدش.
 مثل : ریّان(سيراب. ضد (العَطْشَان) است‏)– جوعان(گرسنه. اين واژه ضد (الشَّبْعَان) است.) - شَعبان- عَطشان

این بناء به طور کلی به 3 صورت دلالت دارد :
1- حدوث و طُروء : مثلا عَطَش در مثالِ عَطشان  ثابت نیست .
2- امتلاء و صف در بالاترین حد : غضبان: پرشده از غضب
عطشان: نهایت عطش
3- حرارت باطنی: عطشان، ظمآن، هيمان، صديان (همه به معنی تشنه) –- جوعان، غرثان، علهان( هر سه بمعنى گرسنه)
این بناء مصدر آن معمولا وزن فَعَل دارد
مثال: ظَمِاَ ، یظمَاُ -  ظمئاً و هو ظمآن – غَرِثَ – یَغرَثُ –غَرثاً و هو غَرثان




وزن فَعیل:

 این بناء می آید تا دلالت کند بر بقاء و ثبوت از آن چه که خلقت است. مثل: طویل- قصیر   
 یا اکتسابی است. مثل :خطیب ، شریف و فقیه.
این وزن صفت مشبهه از فَعُل مشتق شده است و این وزن دلالت می کند بر طبائع و تحول در صفات.
طبائع  مثل :     قَبُحَ          جَمُلَ                قَصُرَ
تحول  مثل :    بَلُغَ          خَطُبَ        فَقُحَ
قَبُحَ دلالت بر این دارد که صاحب آن قبیح است و این قبح خُلقی است نه اکتسابی و همچنین جَمُلَ و قَصُرَ.
بَلُغَ و خَطُبَ و مانند آن مثال برای تحول در صفات است تاجایی که نزدیک طبع و خلقت شود .
بَلُغ : صار بلیغاً       خَطُبَ : صار خطیباً (آن قدر خطابه کرد که خطابه سجیه او شد)

برای مبالغه د روزن فعیل آن را به فُعال تغییر میدهیم مثل طویل طُوال و کبیر کُبار و زمانی که بخواهیم شدت مبالغه را نشان دهیم آن را بر وزن فُعّال می آوریم مثل طُوّال و کُبّار  
وَ مَكَرُوا مَكْراً كُبّاراً  ﴿نوح‏، 22﴾
بهترین راه برای تشخیص فعیل دلالت ان بر ثبوت و لزوم است .




((فصل سوم))
مثال های کاربردی :

بَل عَجِبوا اَن جاءَهُم مُنذِرٌ منهُم فَقالَ الکافِرونَ هذا شَی ءٌ عَجیب(ق/2)
أ جَعَلَ الآلِهَةَ الهاً واحداً إنَّ هذا لَشَیءٌ عُجاب(ص/5)
آیه ی دوم با استفهام انکاری شروع شده و با إنَّ و لام تاکید شده.  لذا  برای مبالغه در آیه ی دوم با وزن فُعال آمده است.

فرَجَعَ موسی اِلی قَومِهِ غَضبانَ اَسِفاً – إنَّ اَبابَکر رَجُلٌ اَسیف.
اَسِف،  چیزی است که به حضرت موسی عارض شده و غیر ملازم اوست.
ولی اَسیف را که عایشه به ابوبکر نسبت می دهد ، نشان دهنده ی ثبوت است و وصف همیشگی ابوبکر است.

((الرحمن الرحیم))
رحمن دلالت می کند بر حدوث و امتلاء و بالاترین  حد در رحمت ، ولی رحیم ثبوت رحمت را می رساند.
پس خداوند  دو صفت را داراست . اگر فقط رحمان بود ، گمان می کردیم  این صفت ثابت است ولی معنایش  غلبه رحمت و تجدید آن در همه ی زمان ها نبود.


لفظ ((الخبیثه))در روایت: ((سألتُ اَباجعفر علیه السلام الخبیثهُ یتزوجها الرجلُ؟ قال : لا )) صفت مشبهه است و بنابر لین اساس می گوییم روایت مربوط به ازدواج با ولد الزنا است و ربطی به نکاح بازانیه ندارد.
زیراصفت مشبهه بودن لفظ خبیثه که معنای  ثبوتی را افاده می کند ، ظهور در ولد الزنا دارد نه زانیه، زیرا خباثت اصل در ولد الزنا  امری است که همیشه ثابت است.




 ((نتیجه گیری)):
چهار وزن پرکاربرد صفت مشبهه در این پژوهش بررسی شد و نتیجه آن  به شرح ذیل است:
فَعِل: دلالت می کند بر بیمار ی ها و و عیوب باطنی عارضی و به عبارت دیگر این وزن دلالت می کند بر امور کراهت دار باطنی  و عارضی.

اَفعَل: این وزن برای رنگ ها و عیوب ظاهری و زینتی است که از خلقت است یا به منزله خلقت است.
مونث آن بر وزن فَعلاء است.

فَعلان: این بنا دلالت بر پر و خالی بودن و حرارت باطنی دارد  دلالت بر عارضی شدن و تجدد دارد ، نه  ثبوت و دوام.

فعیل : این بناء می آید تا دلالت کند بر بقاء و ثبوت ، از آنچه که خلقت است یا اکتسابی است.




منابع:
1-صرف ساده-طباطبایی محمد رضا-چاپ هشتاد و دوم-انتشارات دار العلم-قم-1392
 2-مبادی العربیه- الشرتونی حمید- - چاپ سیزدهم -موسسه دارالذکر للتحقیق و النشر-قدس/قم-1428ق
 3-معجم الوسیط -دکتر ابراهیم انیس...، ؛ مترجم:محمد بندرریگی، انتشارات اسلامی،قم-1389
4-مغنی الفقیه صرف جامع کاربردی -جمالی مصطفی- - چاپ اول - انتشارات دار الفکر-قدس-قم- 1391
5-راغب اصفهانى- حسين بن محمد- مفردات ألفاظ القرآن‏- چاپ اول‏ - دار القلم -بی جا- بی تا
6-صرف کار بردی-کشمیری عبد الرسول-چاپ اول-انتشارات موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام-مشهد مقدس-1392
7-علوم العربیه- تهرانی سید هاشم- ،علم الصرف -بی چا-انتشارات المفید- بی جا-1409ق
8-معانی الابنیه فی العربیه –سامرایی فاضل صالح-چاپ دوم-دار عمار-بی جا- 1428ق

 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.