بسم الله الرحمن الرحیم

 

تقدیر از:
از استاد بزرگوارم، آقای انصاری(زید عزّه) صمیمانه تشکر میکنم که تجربیات گران قدرشان را دراختیار بنده قرار دادند. و همچنین از تمام دوستانی که مرا در این پژوهش یاری کردند. از خداوند متعال توفیق روزافزون را برای تمام این بزرگواران خواستارم .


چکیده :
هدف محقق از این پژوهش این بوده است که برخی از ابواب ثلاثی مزیدی را که معنای ثلاثی مجرد دارند را مورد بررسی قرار دهد که آیا این معنا با ثلاثی مجرد کاملاً یکسان است یا تفاوت دارد. در این تحقیق سعی شده ازمیان کتب صرفی و نحوی مختلف معانی این ابواب استخراج شود.
کتب صرفی و نحوی مختلف به صورت اجمالی به بیان معانی مختلف پرداخته اند؛ تعداد منابعی که سعی در بررسی و ریشه یابی یک معنا کند؛ کم بوده‏اند.لذا محقق بر خود لازم دانسته که گوشه ای از این معنا را تبیین و روشن نماید.


فهرست مطالب
مقدمه................................................................................................................................................4
بخش اول: کلیات...............................................................................................................................5
    فصل اول: کلیات (نسبت حکمی).......................................................................................................6
    فصل دوم: مفاهیم و الفاظ (مفردات)...................................................................................................6
        باب............................................................................................................................................6
        ثلاثی.........................................................................................................................................6
        معانی باب..................................................................................................................................7
بخش دوم: بررسی معانی ابواب تفعّل، تفاعل، افعیلال، افعلال و استفعال................................................8
    فصل اول: بررسی نظریات علمای ادبیات عرب درباره رابطه زیادت الفاظ با معنا..........................................9
    فصل دوم: بررسی ابواب ثلاثی مزید...................................................................................................9
        باب تفعّل...................................................................................................................................10
        باب تفاعل..................................................................................................................................10
        باب افعلال.................................................................................................................................11
        باب افعیلال................................................................................................................................11
        باب استفعال..............................................................................................................................11
نتیجه گیری.......................................................................................................................................12
فهرست منابع....................................................................................................................................13


مقدمه:
هدف، ضرورت و جایگاه بحث : ادبیات عرب هم چون پلی ما را به فهم آیات و روایات می رساند؛ از طرفی نیاز یک طلبه و عالم علم دین این است که بتواند به صورت صحیح متون دینی را مطالعه و درک کند؛ لذا دانستن معانی ابواب ثلاثی مزید گامی است در جهت فهم آیات و روایات و این تحقیق ناچیز، تا حدودی می تواند این هدف را تحقق بخشد. فعل ثلاثی  مجرد با رفتن به بابی از ابواب ثلاثی مزید تغییر معنایی پیدا می کند؛ به بیان بهتر، یکی از اغراض به باب رفتن فعل، یافتن معنایی جدید است.
در این تحقیق، با توجه به غرض اصلی استفاده از این ابواب در ادبیات عرب، معنای ثلاثی مجردِ برخی از این ابواب مورد بررسی قرار خواهد گرفت؛
مخاطبین این تحقیق می توانند بالخصوص، تمام طلابی باشند که برای مراجعه به منابع اصلی، ناگزیر باید ادبیات عرب را فراگیرند.
روش تحقیق: این مقاله با استفاده از اسناد و کتب مربوط به صرف و نحو توسط رایانه و نرم‏افزار های حوزوی: قواعد ادبیات عربی و جامع التفاسیر نور؛ گردآوری شده است.


بخش اول :
کلیات

                                         فصل اول :کلیات          
           فصل دوم : مفاهیم و الفاظ        
فصل اول: کلیات(نسبت حکمی)
موضوع مسئله: برخی از ابواب ثلاثی مزید فیه.
محمول: وجود یا عدم وجود معنای ثلاثی مجرد
مطلب هل: این مسئله بسیط است؛ از این رو که فقط به بررسی وجود یک چیز پرداخته میشود.
فصل دوم: مفاهیم و الفاظ(مفردات)
الف) باب:
       هر کدام از اوزان مختلف ثلاثی مزید باب نامیده می شود که به نام مصدر مخصوص خود خوانده می شود؛ مثلا باب افعال که مصدر آن، افعال است.
       ثلاثی مزید دارای 10 باب(وزن) مشهور است  و بقیه غیر مشهور و تعدادی نیز نادراند؛ مانند: ابواب فعلله، افعوال، فعیله(باب نادر) و...
ب)ثلاثی:
ثلاثی به کلمه ای گویند که بنای آن بر سه حرف اصلی باشد یا اینکه در حال حاضر دارای سه حرف (چه اصلی و چه زائد) باشد. کلمه ثلاثی (یعنی کلمه ای که بنای آن بر سه حرف اصلی باشد) خود بر دو قسم است:
1)    ثلاثی مجرد : فعلی است که در صیغه اول ماضی آن حرف زائدی ندارد. مانند: ذَهَبَ . و اسمی است که با تو جه به کلمات متجانسش حرف زائد نداشته باشد. مانند: عِلم. فعل ثلاثی مجرد دارای شش باب است:
الف) فَعَلَ یَفعَلُ، مانند: ذهب یذهب.
ب) فَعَلَ یَفعُلُ، مانند: نصر ینصر.
ج) فَعَلَ یَفعِلُ، مانند: جلس یجلس.
د) فَعِلَ یَفعِلُ، مانند: فرح یفرح.
هـ) فَعِلَ یَفعَلُ، مانند: حسب یحسب
و)فَعُلَ یَفعُلُ، مانند: کرم یکرم‏
2)    ثلاثی مزید : فعلی است که در صیغه یک ماضی خود دارای حرف یا حروف زائد باشد. مانند: أذهَبَ. و اسمی است که با توجه به کلمات متجانسش حرف یا حروف زائد داشته باشد. مانند: علّامه.  فعل ثلاثی مزید نیز همانطور که گفته شد دارای 10 باب مشهور است:
‌أ.    باب أفعَلَ یُفعِلُ إفعالاً مانند: أذهب یذهب إذهاباً
‌ب.    باب فَعَّلَ یُفَعِّلُ تَفعِیلاً مانند: کرّم یکرّم تکریماً
‌ج.    باب فَاعَلَ یُفَاعِلُ مُفَاعَلَۀً مانند:ضارب یضارب مضاربۀً
‌د.    باب اِفتَعَلَ یَفتَعِلُ اِفتِعالاً مانند: اکتسب یکتسب اکتساباً
‌ه.    باب اِنفَعَلَ یَنفَعِلُ اِنفِعالاً مانند: انصرف ینصرف انصرافاً
‌و.    باب تَفَعَّلَ یَتَفَعِّلُ تَفَعُّلاً مانند: تصرّف یتصرّف تصرّفاً
‌ز.    باب تَفاعَلَ یَتَفاعَلُ تَفاعُلاً مانند: تضارب یتضارب تضارباً
‌ح.    باب اِفعَلَّ یَفعَلُّ اِفعِلالاً مانند: احمرّ یحمرّ احمراراً
‌ط.    باب اِستَفعَلَ یَستَفعِلُ اِستِفعالاً مانند: استخرج یستخرج استخراجاً
‌ي.    باب اِفعالَّ یَفعالُّ اِفعیلالاً مانند: احمارّ یحمارِّ احمیراراً
ج)معانی باب:
       فعل ثلاثی مجردی که به یکی از ابواب ثلاثی مزید برده می شود، معانی مختلفی پیدا خواهد کرد-البته برخی باب ها هم چون باب انفعال، تنها دارای یک معنا هستند-. این که ثلاثی مجرد را به کدام یک از اوزان می توان برد، متوقف بر سماع است و قیاسی نیست؛ زیرا برخی اصلا ثلاثی مزید ندارند و بعضی تنها به یک باب مخصوص برده می شوند و تعدادی هم می توانند به چند باب بروند



بخش دوم :
بررسی معانی ابواب تفعّل، تفاعل، افعیلال، افعلال و استفعال

فصل اول : بررسی نظریات علمای ادبیات عرب درباره رابطه زیادت الفاظ با معنا
فصل دوم: بررسی معانی ابواب ثلاثی مزید مورد نظر                


فصل اول : بررسی نظریات علمای ادبیات عرب درباره رابطه زیادت الفاظ با معنا:

در این بخش دو نقل درباره رابطه موجود بین زیاد شدن الفاظ در کلمات با تغییر یا عدم تغییر در معنای همان کلمه نقل شده است:
    مرحوم رضی الدین أسترآبادی در شرح شافية ابن الحاجب آورده است:
«أقول: اعلم أن المزيد فيه لغير الإلحاق لا بد لزيادته من معنى؛ لأنها إذا لم تكن لغرض لفظى كما كانت فى الإلحاق و لا لمعنى كانت عبثا، فاذا قيل مثلا:
إن أقال بمعنى قال، فذلك منهم تسامح فى العبارۀ، و ذلك على نحو ما يقال: إن الباء فى (كفى باللّه) و «من» فى (ما من إله) زائدتان لمّا لم تفيدا فائدة زائدة فى الكلام سوى تقرير المعنى الحاصل و تأكيده، فكذا لا بد فى الهمزة فى «أقالنى» من التأكيد و المبالغة.
و الأغلب فى هذه الأبواب أن لا تنحصر الزيادة فى معنى، بل تجى‏ء لمعان على البدل، كالهمزة فى أفعل تفيد النقل، و التعريض، و صيرورة الشى‏ء ذا كذا، و كذا فعل و غيره»‏
    در مبادی العربیه فی الصرف و النحو نیز آمده است:
«کل زیادۀ تلحق الفعل المجرّد تکون فی الأعم الأغلب لغرض معنوی »
با توجه به متن فوق به راحتی می توان دریافت که هر نوع اضافه لفظی باعث زیادت معنا می‏شود. پس اضافه شدن حروف در ابواب ثلاثی مزید؛ باعث اضافه شدن معنا شده است؛ و اجماع صرفیون و نحویون بر این است که این معنای اضافه همان تاکید و مبالغه ایست که در کتاب صرف ساده به آن تاکید شده است.
فصل دوم: بررسی معانی ابواب ثلاثی مزید
اکنون به بررسی ابواب ثلاثی مزیدی که شامل پژوهش است؛ می پردازیم:

الف)باب تفعّل:
برای باب تفعّل معانی از جمله: مطاوعه باب تفعیل، تکلّف، اتّخاذ، طلب، تدریج، تجنّب، صیرورت، شکایت و... ذکر کرده اند. از جمله این معانی معنای ثلاثی مجرد است که در کتب مختلف به آن تصریح شده است :
1)    صرف ساده :  معنای ثلاثی مجرد همراه با تاکید و مبالغه : مانند : «بَسَمَ» و «تَبَسَّمَ» یعنی لبخند زد. «بان» و «تبیّن» یعنی واضح شد.
2)    موسوعة النحو و الصرف و الإعراب : بمعنى «فَعلَ»، نحو: «تَهَيَّبَ» بمعنى: هاب.
یعنی معنای فعلی که به باب تفعل رفته است با معنای ثلاثی مجرد همان فعل که هنوز به باب تفعل نرفته است یکی می باشد.
مثال: بسم(لبخند زد) = تبسم(لبخند زد) .
مثال قرآنی: فمن حج البیت او اعتمرفلا جناح علیه ان یطوف بهما :
بنابراین کسانی که حج خانه ی خدا ویا عمره انجام می دهند مانعی نیست که برای آن دو طواف کنند.  
ب)باب تفاعل:
برای باب تفاعل نیز معانی‏ای برشمرده شده از جمله: مشارکت، مطاوعه باب مفاعله، تظاهر و تشبّه، تدریج.
یکی از معانی این باب معنای ثلاثی مجرد است:
1)    صرف ساده : معنای ثلاثی مجرد با مبالغه و تاکید : مانند تعالی اللهُ = علا ؛ یعنی خدا بلند مرتبه است.
2)    موسوعة النحو و الصرف و الإعراب : بمعنى الفعل المجرّد (أي: لأصل الفعل)، نحو: «تعالى اللّه و تسامى»، أي: علا و سما.
مثال قرآنی: مثال: فَتَعالَی اللهُ عَمّا یُشرِکُونَ= علا،خداوند برتر است از آن چه شریک او می سازند.

ج)باب افعلال:
برای باب افعلال دو معنا بیشتر ذکر نشده است: دخول فاعل در مبدأ فعل که معنای غالبی آن است؛ و معنای مبالغه. بنابر این در کتب صرفی و نحوی معنای ثلاثی مجرد برای این باب ذکر نکرده اند.
د)باب افعیلال:
برای این باب نیز فقط معنای تدریج و مبالغه بیان شده است. پس این باب نیز معنای ثلاثی مجرد ندارد.
هـ)باب استفعال :
معنی این باب نیز عبارتند از: طلب، تحوّل، مفعول را بر صفتی یافتن، صیرورت، تکلّف، مطاوعه و معنای ثلاثی مجرد:
1)    صرف ساده : معنای ثلاثی مجرد با تاکید و مبالغه :مانند قرَّ و استقرَّ یعنی آرام گرفت .
2)    موسوعة النحو و الصرف و الإعراب: معنى الفعل المجرّد، نحو: «استقرّ»، بمعنى: «قرّ».



نتیجه گیری:
با توجه به متن پژوهش می‏توان به این نتیجه رسید که از آنجایی که اضافه لفظ بر اضافه معنا دلالت می کند برخی از ابواب ثلاثی مزید دارای معنا ثلاثی مجردِ خود به همراه مبالغه و تاکید هستند.  


فهرست منابع:
1)    صرف ساده، محمد رضا طباطبایی،انتشارات دارالعلم، ایران قم، چاپ سال 1368هـ.ش
2)    صرف ساده، محمد رضا طباطبایی،انتشارات دارالعلم، ایران قم، چاپ سال1392هـ.ش
3)    مبادی العربیه فی الصرف و النحو، رشید شرتونی، انتشارات دارالعلم،ایران قم،  چاپ 1387هـ.ش
4)    شرح شافیۀ ابن حاجب، شیخ رضی الدین أسترآبادی، دار الکتب العلمیه، لبنان بیروت،1367 هـ.ش
5)    موسوعۀ النحو و الصرف و الإعراب، دارالعلم للملائین، لبنان بیروت، چاپ 1367هـ.ش


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.