بسم الله الرحمن الرحیم

 

مقدّمه
ألحمد الله ربّ العالمین و صلّی الله علی سیّد المرسلین محمّد وآله الطّاهرين سيّما بقيّة الله في الأرضين و لعنه الله علي اعداءهم أجمعين .
زبان عربی ، زبان قرآن و معارف اسلامی و منابع آن است . همانطورکه خداوند متعال می فرماید : " إنّا أنزلناه قرآناً عربيّاً لعلّكم تعقلون " . به همین دلیل است که ما در کلام أْئّمه هداة عليهم السّلام به يادگیری آن امر شده ایم . امام صادق علیه السّلام می فرمایند : " تعلّموا العربيّه فإنّها كلامُ الله الّذی یُکلِّمُ به خلقه " .
زبان عربی شامل مجموعه ای از علوم مانند لغت ، صرف ، نحو و ... است که هر کدام از آنها بخشی از قواعد این زبان را تبیین می کنند و در کنار یکدیگر توانایی ساخت صحیح کلام عربیّ ، فهم درست آن و وقوف بر دقائقش را به طالب خود می دهد.
علم صرف یکی از اساسی ترین این علوم است که این پژوهش نیز در حیطه این علم صورت گرفته است که امیدوارم گامی هر چند کوچک در تبیین مسائل این علم باشد.
در پایان از استاد راهنمایم ، حجت الاسلام و المسلمین شریعتمدار واستاد مشاورم ، حجت السلام و المسلمین رضازاده و همه ی کسانی که در طول این پژوهش به اینجانب یاری رساندند تقدیر و تشكّر می کنم و خداوند متعال خواستار توفیق روزافزون ایشان هستم ؛ وآرزومندم این اثر که ذرّه ناقابلي بيش نيست مورد توجّه حضرت ولي عصر عجّل الله تعالي فرجه الشّريف قرار گیرد .


چکیده
علم صرف ، علمی است که از ساختار کلمه و تغییراتی که در آن رخ می دهد بحث می کند . از انواع کلمه حرف تغییرات بسیار کمی دارد ؛ پس می توان گفت که موضوع صرف تغییرات اسم و فعل است .
یکی از مسائل مورد بحث در بخش فعل ، زمان فعل است . فعل ماضی وضع شده تا بر وقوع کار یا حالتی در زمان گذشته دلالت کند . آیا این فعل می تواند به زمان آینده اختصاص یابد ؟
برای پاسخ به سؤال در این پژوهش ابتدا به تعریف فعل در منابع مختلف پرداخته میشود سپس  اقسام فعل بیان میشود . بعد از بیان اقسام فعل ، چگونگی این تقسیم بندی مطرح خواهد شد . و در نهایت به مطلب یعنی حالات مختلف فعل ماضی از نظر زمان از سه منبع صرف ساده ، نحو وافی و مبادی العربیّه طرح می شود و در آخر پژوهش نتیجه یا پاسخ سؤال اصلی که آیا فعل ماضی می تواند به زمان آینده اختصاص پیدا کند ؛ می آید که پاسخ مثبت است و این اختصاص مواضعی دارد.



فهرست

تعریف فعل...................................................................................................5
اقسام فعل..................................................................................................6
چگونگی انقسام فعل....................................................................................7
خصوصیّات فعل ماضی...................................................................................8
حالات فعل ماضی از نظر زمان....................................................................11-9
تعیّن فعل ماضی به زمان حال و آینده.............................................................12
نتیجه گیری................................................................................................13
فهرست منابع.............................................................................................14



تعریف فعل
1.کلمةٌ تدلُّ علی أمرین معاً ؛ هما : معني (أي : حدث) زَمِنَ يُقترنُ به.
2. الفعلُ لفظٌ يدل علي حالةٍ أو حدثٍ في الزمن الماضي أو الحاضر أو المستقبل نحو: حَسُنَ و يَأخُذُ
3. فعل كلمه اي است كه بر معناي مسقل(كاري يا حالتي)و بر واقع شدن آن معنا در زمان گذشته یا حال یا آینده دلالت مي كند.



اقسام فعل ( در سه منبع نحو وافی- مبادی العربیه- صرف ساده )
 
 

چگونگی انقسام فعل  
چگونگی انقسام فعل به سه قسم ماضی ، مضارع و امر چنین است :
زمان که جزئی از معنای فعل است سه قسم است: ماضی، حال، مستقبل(گذشته ، حال،آینده). فعل نیزابتدا به این سه قسم تقسیم می شود. فعل مستقبل دو قسم است: امر و غیر امر. فعل مستقبل غیر امر و فعل حال را که در لفظ مشترک اند فعل مضارع نامیده اند و در نتیجه فعل به سه قسم ماضی، مضارع و امر تقسیم شده است. نمودار زیر، این فرآیند را نشان می دهد:

                          گذشته ؛ مانند : ذَهَبَ (رفت) = ماضی  
                      حال ؛  مانند : یَذهَبُ (می رود)                                                  
زمان                            غیر امر ؛ مانند : یَذهَبُ (خواهد رفت)            مضارع   
                     آینده       
                                   امر ؛ مانند : اِذهَب (برو) = امر                 


خصوصیّات فعل ماضی  
فعل ماضی می تواند یکی از سه خصوصیّت زیر را دارا باشد :
1.هم به لحاظ لفظ و هم به لحاظ معنا ماضی باشد ؛ مانند : ذَهَبَ زیدٌ . بیشتر افعال ماضی از این قسم هستند .
2.به لحاظ لفظ ماضی و به لحاظ معنا حال باشد ؛ مانند : بِعتُ ، إشتريتُ ، آجرتُ ؛ و مانند الإسمُ ما دلّ علی معنی فی نفسه ...
3.به لحاظ لفظ ماضی و به لحاظ معنا مستقبل باشد ؛ مانند : أیّدَكَ الله ، لعنه الله ، إن صُمتَ صُمتُ  


حالات فعل ماضی از نظر زمان  
فالماضى له أربع حالات من ناحية الزمن‏:
الأولى: (و هى الأصل الغالب) أن يتعين معناه فى زمن فات و انقضى- أى:قبل الكلام- سواء أكان انقضاؤه قريبا من وقت الكلام أم بعيدا. و هذا هو الماضى لفظا و معنى. و لكن إذا سبقته: «قد»- و هى لا تسبقه إلا فى الكلام‏ المثبت- دلت على أن انقضاء زمنه قريب من الحال؛ فمثل: «خرج الصاحبان» يحتمل الماضى القريب و البعيد، بخلاف: «قد خرج الصاحبان؛ فإن ذلك الاحتمال يمتنع، و يصير زمن الماضى قريبا من الحال؛ بسبب وجود: قد، و إذا وجدت قبله «ما» النافية كان معناه منفيا، و كان زمنه قريبا من الحال؛ كأن يقول قائل: قد سافرعلىّ، فتجيب: ما سافرعلىّ؛ فكلمة: «قد» أفادته فى الجملة الأولى المثبتة قربا من الزمن الحالى، و جاءت كلمة: «ما» النافية فنفت المعنى، و أفادته القرب من الزمن الحالىّ أيضا، و لا سيما مع القرينة الحالية السابقة.
و كذلك يكون زمنه ماضيا قريبا من الحال إذا كان فعلا ماضيا من أفعال «المقاربة»؛ (مثل: «كاد») فإن زمنه ماض قريب من الحال؛ بل شديد القرب من الحال، ليساير المعنى المراد- كما سيجى‏ء فى باب أفعال المقاربة-.
الثانية: أن يتعين معناه فى زمن الحال (أى: وقت الكلام) :
1. و ذلك إذا قصد به الإنشاء؛ فيكون ماضى اللفظ دون المعنى؛ مثل: بعت. و اشتريت. و وهبت، و غيرها من ألفاظ العقود التى يراد بكل لفظ منها إحداث معنى فى الحال. يقارنه فى الوجود الزمنى، و يحصل معه فى وقت واحد.
2. أو كان من الأفعال الدالة على «الشروع».مثل: «طفق و شرع» و غيرهما مما سيجى‏ء الكلام عليه فى باب: «أفعال المقاربة»

الثالثة: أن يتعين معناه فى زمن مستقبل (أى: بعد الكلام)؛ فيكون ماضى اللفظ دون المعنى- كالذى سبق- :
1. و ذلك إن اقتضى طلبا؛ نحو:ساعدك اللّه، و رفعك اللّه مكانا عليّا، و أمثال هذا من عبارات الدعاء.
2. و مما يفيد الطلب: عزمت عليك إلا سافرت، أو: عزمت عليك لمّا سافرت؛ بمعنى: أقسمت عليك ترك كل شى‏ء إلا السفر فى المستقبل.
3. أو تضمن وعدا؛ مثل: «إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ». فالإعطاء سيكون فى المستقبل؛ لأن الكوثر فى الجنة، و لم يجى‏ء وقت دخولها.
4. أو عطف على ما علم استقباله، مثل قوله تعالى: «يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ»، و قوله تعالى: «يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ ...»
5. أو تضمن رجاء يقع فى المستقبل، مثل: خ خ عسى و أخواتها من أفعال الرجاء الآتية فى باب: خ خ أفعال المقاربة، نحو: «عسى اللّه أن يأتى بالفتح ...».
6. أو يكون قبله نفى بكلمة: «لا» المسبوقة بقسم، مثل: و اللّه لا زرت الخائن، و لا أكرمت الأثيم.
7. أو يكون قبله نفى بكلمة «إن» المسبوقة بقسم، مثل قوله تعالى: خ خ إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا، وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ. «أى: ما يمسكهما!» ...
8. أو يكون فعل شرط جازم، أو جوابه؛ مثل: إن غاب على غاب محمود، لأن جميع أدوات الشرط الجازمة تجعل زمن الماضى الواقع فعل شرط أو جواب شرط مستقبلا خالصا .... فالفعل الماضى فى كل الحالات السالفة ماضى اللفظ دون المعنى.


الرابعة: أن يصلح معناه لزمن يحتمل المضى و الاستقبال، و يتعين لأحدهما بقرينة :
1. و ذلك إذا وقع بعد همزة التسوية؛ نحو: سواء علىّ أقمت أم قعدت. فهو يحتمل أنك تريد ما وقع فعلا من قيام أو قعود فى زمن فات، أو ما سيقع فى المستقبل.
و لا فرق فى التسوية بين أن توجد معها «أم» التى للمعادلة، كما مثل، و ألا توجد؛ مثل: سواء علىّ أىّ وقت جئتنى. فإن كان الفعل بعد «أم» المعادلة مضارعا مقرونا «بلم» تعين الزمن للمضى بسببها؛ مثل: سواء عليهم أ أنذرتهم أم لم تنذرهم؛ لأن الثانى ماض معنى؛ فوجب أن يكون الأول ماضى الزمن كذلك؛ لأنه معادل له.
2. أو وقع بعد أداة تحضيض؛ مثل: هلّا ساعدت المحتاج. فإن أردت التوبيخ كان للمضى، و إن أردت الحث على المساعدة كان للمستقبل.
3. أو بعد: «كلّما»، نحو قوله تعالى: «كُلَّ ما جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ» فهذا للمضى؛ لوجود قرينة تدل على ذلك، و هى الأخبار القاطعة بحصوله. و قوله تعالى عن أهل النار: «كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها؛ لِيَذُوقُوا الْعَذابَ».فهذا للمستقبل؛ لقرينة تدل على ذلك؛ و هى أن يوم القيامة لم يجى‏ء.
4. أو بعد حيث، نحو: ادخل الهرم من حيث دخل بانيه. فهذا للمضى؛ لأن الاستقبال يناقض صحة المعنى؛ إذ لا يعقل أن يدخل بانيه فى المستقبل و قد مات منذ آلاف السنين ... بخلاف: حيث سرت راقب الطريق لتأمن الخطر؛ فهو للمستقبل.
5. أو وقع صلة؛ مثل: الذى أسس القاهرة هو: المعز لدين اللّه؛ فهذا للمضى.بخلاف: سيفرح الطلاب عقب ظهور النيتجة غدا بنجاحهم إلا الذى رسب.فهذا للاستقبال لوجود كلمة: «غدا».
 6. أو وقع صفة لنكرة عامة، نحو: رب عطاء بذلته للمحتاج فانشرحت نفسى.فهذا للمضى،- لوجود: ربّ‏- بخلاف قوله عليه السّلام: «نضّر اللّه امرأ سمع مقالتى فوعاها. فأدّاها كما سمعها». فهذا للاستقبال أى: يسمع؛ لأنه ترغيب لمن أدرك الرسول فى أن يحفظ ما يسمعه منه و يؤديه ...
تعیّن فعل ماضي به زمان حال و آینده
يعين الماضي للحال :
  بالإنشاء نحو «بعتك الدّار».
و يعين للاستقبال :
 1.متى تضمن طلبا نحو «غفر اللّه لك».
 2.أو اذا وقع بعد اذا او إن الشرطيتين نحو «اذا زرتني أزورك» و «إن تزرني أزرك».
 3.او دخل عليه حرف نفي بعد قسم نحو «و حياتك لا نكثت عهدك ما دمت حيّا».


نتیجه گیری
 
همان طور که در روند پژوهش بیان شد ؛ هر سه منبعی که در این موضوع مورد بررسی قرار گرفتند نظرشان این است که فعل ماضی میتواند به زمان آینده اختصاص پیدا کند و هر کدام از آنها متناسب با سطح آموزشی خود مواضعی را برای این اختصاص ذکر می کنند که همراه با شاهد مثال هایشان در متن آورده شدند .
درنهایت دریافتیم که فعل ماضی برای دلالت بر وقوع کار یا پدید آمدن حالتی در زمان گذشته وضع شده است ولی گاهی در مواضعی این اختصاص به زمان گذشته از بین می رود و دارای زمان حال یا آینده می شود.



فهرست منابع

1.صرف ساده ، سیّد محمّد رضا طباطبايي ، قم انتشارات دارالعلم ،چاپ هشتاد و دوم ، ویرایش1392
2.النحو الوافی ، عباس حسن ، قم انتشارات ناصر خسرو ، جلد یک
3.مبادی العربیّه ، رشید شرتونی ، قم انتشارات دارالعلم ، قسم صرف ، جلد چهارم


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.