بسم الله الرحمن الرحیم

چکیده:
مصدر و اسم مصدر از جمله مواردی هستندکه هم در علم صرف بررسی می شوند و هم در علم نحو البته بیشتر مربوط به علم صرف است زیرا مصدر و اسم مصدر جزء اسماء عامله هستند و معمولا در جمله نقش و اعرابی که خاص خودشان باشد ندارند اما نقش هاو اعراب های مختلف می پذیرند .
مسئله ای که ما در این تحقیق بررسی کردیم در مورد تفاوت بین مصدر و اسم مصدر است که ما ابتداء به تعریف هر کدام پرداختیم سپس موارد و اقسام هر کدام را بیان کردیم و در آخر فرق میان مصدر و اسم مصدر را بیان کردیم .
هدف ما از این پژوهش این است که ببینیم مصدر و اسم مصدر از لحاظ لفظی و معنوی چه تفاوت هایی با هم دارند و ما در این تحقیق به این مبحث پرداختیم .


فهرست
مقدمه.....................................................................................................................................................................1
فصل1......................................................................................................................................................................2
تبیین مسئله
مفهوم شناسی........................................................................................................................................................3
تعریف لغوی و اصطلاحی............................................................................................................................................4
فصل2...................................
اقسام مصدر .............................................................................................................................................................7
شرایط عمل مصدر......................................................................................................................................................8
انواع مصدر .................................................................................................................
مصدر میمی...............................................................................................................................................................10
مصدر مجهول.............................................................................................................................................................10
مرة و هیئت................................................................................................................................................................11
موول.........................................................................................................................................................................11
اسم مصدر.................................................................................................................................................................11
تعریف اسم مصدر........................................................................................................................................................12
تفاوت میان مصدر و اسم مصدر .....................................................................................................................................13
نتیجه گیری................................................................................................................................................................14
منابع..........................................................................................................................................................................14


پیشگفتار
ابتدا این پژوهش را به امام زمان (عج) تقدیم می کنم ان شاالله مورد رضایت حضرت باشد .
و در آخر از همه کسانی که ما را در این امر یاری کردند به ویژه حضرت حجت الاسلام و المسلین واحدی(زیدعزه) مدیریت محترم مدرسه حقانی و حضرت حجت الاسلام و المسلین انصاری(زیدعزه) که در طی این مدت زحمات زیادی در جهت تحقق خواسته های مدرسه برای یادگیری هر چه بهتر این امر خطیر کشیدند تشکر می کنم.



مقدمه
ضرورت این بحث این است که ما بدانیم مصدر و اسم مصدر به لحاظ معنایی چه تفاوت هایی دارند و وزن هایی که هرکدام دارند چگونه اند برای مثال الغَسل مصدر است و  به معنای شستو شوی  است و الغُسل اسم مصدر است و به  معنای ؛نتیجه ی این شست و شوی می شود الغُسل در این تحقیق سعی شده که تفاوت معنایی بین مصدر و اسم مصدر بیان شود .
مصدر و اسم مصدر هم در علم نحو آمده و هم در علم صرف و در بخش اسماء عامله در مورد مصدر و اسم مصدر بحث شده البته مصدر و اسم مصدر بیشتر مربوط به علم صرف زیرا چون مصدر مبدء اشتقاق است و فعل ماضی از آن مشتق شده لذا این بحث بیشتر مربوط به صرف است تا به نحو .


فصل.1
تبیین مسأله :
مسئله : آیا بین مصدر و اسم مصدر تفاوت وجود دارد یا نه ؟
حمل شایع است  
مشکل: تفاوت مصدر با اسم مصدر

موضوع: تفاوت مصدر با اسم مصدر

ما: مصدر و اسم مصدر

هل بسیطه: آیا مصدر و اسم وجود دارد؟ یا نه

هل مرکبه : ویژگی های مصدر و اسم مصدر

لم : چرایی وجود مصدر و اسم مصدر

سؤال ما مربوط به هل مرکبه می باشد
 
مسئله ما مربوط به هل مرکبه است .


مفهوم شناسی
معنای لغوی مصدر:
 قال ابن سيدة: هذا قول الخليل، و إِنما حكمه أَن يقول‏ الصَدْر الأَلف المحذوفة لِمُعاقَبَتها نون فاعِلاتُنْ. و التَّصْدِيرُ؛ حزام الرَّحْل و الهَوْدَجِ. قال سيبويه: فأَما قولهم التَّزْدِيرُ فعلى المُضارعة و ليست بلُغَة؛ و قد صَدَّرَ عن البعير. و التَّصْدِيرُ: الحِزام، و هو في‏ صَدْرِ البعير، و الحَقَبُ عند الثِّيل. الليث: التَّصْدِيرُ حبل‏ يُصَدَّرُ به البعير إِذا جرَّ حِمْله إِلى خلْف، و الحبلُ اسمه‏ التَّصْدِيرُ، و الفعل‏ التَّصْدِيرُ. قال الأَصمعي: و في الرحل حِزامَةٌ يقال له‏ التَّصْدِيرُ، قال: و الوَضِينُ و البِطان لِلْقَتَبِ، و أَكثر ما يقال الحِزام للسَّرج. و قال الليث: يقال‏ صَدِّرْ عن بَعِيرك، و ذلك إِذا خَمُصَ بطنُه و اضطرب‏ تَصْدِيرُهُ‏ فيُشدُّ حبل من‏ التَّصْدِيرِ إِلى ما وراء الكِرْكِرَة، فيثبت‏ التَّصْدِير في موضعه، و ذلك الحبل يقال له السِّنافُ. قال الأَزهري: الذي قاله الليث أَنَ‏ التَّصدْيِر حبل‏ يُصَدَّر به البعير إِذا جرَّ حِمْله خَطَأٌ، و الذي أَراده يسمَّى السِّناف، و التَّصْديرُ: الحزام نفسُه. و الصِّدارُ: سِمَةٌ على‏ صدر البعير. و المُصَدَّرُ: أَول القداح الغُفْل التي ليست لها فُروضٌ و لا أَنْصباء، إِنما تثقَّل بها القداح كراهِيَة التُّهَمَة؛ هذا قول اللحياني. و الصَّدَرُ، بالتحريك: الاسم، من قولك‏ صَدَرْت‏ عن الماء و عن البِلاد. و في المثل: تَرَكْته على مِثْل ليلَة الصَّدَرِ؛ يعني حين‏ صَدَرَ الناس من حَجِّهِم. و أَصْدَرْته‏ فصدَرَ أَي رَجَعْتُهُ فرَجَع، و الموضع‏ مَصْدَر و منه‏ مَصادِر الأَفعال. و صادَرَه‏ على كذا. و الصَّدَرُ: نقِيض الوِرْد. صَدَرَ عنه‏ يَصْدُرُ [يَصْدِرُ] صَدْراً و مَصْدراً و مَزْدَراً؛ الأَخيرة مضارِعة؛ قال:
و دَعْ ذا الهَوَى قبل القِلى؛ تَرْكُ ذي الهَوَى،        مَتِينِ القُوَى، خَيْرٌ من الصَّرْمِ مَزْدَرَا
       
و قد أَصْدَرَ غيرَه و صَدَرَهُ‏، و الأَوَّل أَعلى. و في التنزيل العزيز: حَتَّى‏ يُصْدِرَ الرِّعاءُ؛ قال ابن سيدة: فإِمَّا أَن يكون هذا على نِيَّةِ التعدَّي كأَنه قال حتى‏ يَصْدُر الرِّعاء إِبِلَهم ثم حذف المفعول، و إِمَّا أَن يكون‏ يَصدرُ هاهنا غير متعدٍّ لفظاً و لا معنى لأَنهم قالوا صَدَرْتُ‏ عن الماء فلم يُعَدُّوه.


مَصْدَر: در حقيقت برگشتن از آب و جاى برگشتن و زمان برگشتن را گويند، و نيز مصدر- در سخن متعارف علماى نحو لفظى است كه فعل ماضى و مستقبل، از آن در نظر گرفته مى‏شود
تعریف لغوی اسم :
اسْم‏- هر چيزى است كه ذات اشياء با آن شناخته مى‏شود و اصلش سِمْو- است به دلالت واژه‏هاى‏ أَسْمَاء و سُمَىّ، و اصلش- السُّمُوّ- است يعنى چيزى كه بوسيله آن‏ مُسَمَّى‏ (يعنى كسى يا چيزى كه نام بر آن نهاده شد). يادآورى و بلند آوازه و شناخته مى‏شود


تعریف اصطلاحی مصدر :
اسم یدل علی حدث مجرد عن الزمان متضمن علی أحرف فعله
المصدر اسم یدل علی الحدث الذی یشتق منه الفعل   مثال : الضرب


تعریف اصطلاحی اسم مصدر :
1-ما دل علی معنی المصدر مزیدا فی أوله میم مثال : مقتل
2- اسم عین مستعملا بمعنی المصدر مثال: عطاء و هو اسم لما یعطی


فصل 2.
تعریف مصدر: اسمی است که دلالت می کند بر حدثی که فعل از آن مشتق میشود
تعریف در الفیه ابن مالک:
المصدر اسم ما سوی الزمان من          مدلولی الفعل کأمنٍ من أمِن    
مثال
يا قابل التوب. غفرانا مآثم، قد        أسلفتها، أنا منها خائف وجل‏
شاهد مثال کلمه غفراست که مصدر است
تعریف مصدر متضمن دو امر است : 1- دلالت معنوی
2- دلالت به صیغه لفظی
1-دلالت معنوی بر امر معنوی محض دلالت می کند یعنی اینکه مصدر خالص است و متصل به زمان و مکان و ذات و علمیت و تذکیر و تأنیث و افراد و تثنیه و جمع و غیر آن نیست مگر اینکه بر مره و هیئت دلالت کند .
2- دلالت لفظی بر حروف اصلی فعل ماضی مشتمل است و امکان ندارد کمتر از حروف فعل ماضی باشد .
مثال : تحسّن : وجودش فقط در ذهن محصور است و با حواس درک نمی شود
بخلاف مصدر موول که دلالت بر زمان می کند
بخلاف مصدر صریح که بر مره و هیئت دلالت نمی کند

اقسام مصدر :
1-مضاف
2- منون (مجرد از« ال»و اضافه )
3- همراه با «ال»
مثال 1: (و لو دفعُ اللهِ الناسَ )  شاهد مثال دفع است که مضاف است .
مثال2: ( او اطعامٌ فی ذی مسغبة یتیماً)   شاهد مثال اطعام است که تنوین گرفته .
مثال3: ( ضعیف النکایه اعدائه .....)  شاهد مثال النکایه است که ال دارد.


شرایط عمل مصدر
مصدر عمل فعلش را می کند :
1-مفرد باشد
2- مکبر باشد (مصغر نباشد)
3- مقدم بر معمولش باشد
4- اجنبی فاصل نشود
5- غیر مفعول مطلق تاکیدی باشد مگر نائب از فعلش باشد
6- مختوم به تاء وحدت باشد
7- مصدر ضمیر نباشد
8- مصدر محدود نباشد ( دلالت بر مره نکند )
9- مصدر بر جمع و تثنیه دلالت نکند
مثال1:(فاذا قضیتم مناسککم فاذکروا الله کذکرکم ءاباءکم )  شاهد مثال : ذکر مصدر و کُم فاعل و ءاباءکم مفعول
مصدر فوق دارای شرایط مذکور است : مفرد است ،مصغر نیست،مقدم بر معمولش نشده، اجنبی فاصل نشده،مفعول مطلق تاکیدی نیست، مختوم به تاءوحدت نیست.
مثال2: ضَربُک المسیءَ حسنٌ و هو المحسنَ  ( شاهد مثال ضمیر هو به ضرب می خورد ودر محسن عمل کرده)
مثال3: عجبت من ضربتک زیدا ( شاهد مثال ضربتک مصدر مره است که در زیدا عمل کرده )
مثال4: عجبت من ضرباتک زیدٌ ( شاهد مثال ضرباتک است که جمع مونث است )



انواع مصدر :
1-مصدر اصلی:
مصدر اصلی بر دو نوع است  : مصدر فعل ثلاثی مجرد و مصدر غیر ثلاثی مجرد
الف) مصدر فعل ثلاثی مجرد در وزنش قیاسی نیست بلکه سماعی است
وزن های سماعی عبارت اند از :
1-دلالت بر مرض- فُعال مثل : زکام
2- دلالت بر صوت –فُعال یا فعیل مثل: صُراحاً
3- دلالت بر امتناع و مخالفت – فِعال مثل: نِفاراً
4- دلالت بر حرفه و صنعت یا امارة و حکومت – فِعالَة مثل : تجارة- حیاکة- امارة- ولایة
5- دلالت بر رنگ-فُعلَة مثل: خُضرَة
6- دلالت بر اضطراب و انقلاب _فعلان مثل : جولان
و وزن های لازم ثلاثی مجرد:
1-مصدر فَعَلَ لازم – فُعُول مثل : جلوس
2- مصدر فَعِلَ لازم – فَعَل مثل: فرح
3- مصدر فَعُلَ لازم – فُعُولَة یا فَعالَة یا فَعَل مثل : سهولة ، فصاحة ، کرم
4- مصدر فَعَلَ و فَعِلَ متعدی- فَعل مثل: کسب
ب) مصدر غیر ثلاثی مجرد که قیاسی هستند که دارای 25 وزن هستند که مهم ترین آن ها ( افعال، تفعیل، مفاعله و...) هستند
و در رباعی مجرد دارای 4وزن است که عبارتند از ( فَعلَلَه ، تَفَعلُل، اِفعِنلال ، اِفعِلّال)



2- مصدر میمی
تعریف: مصدری است که در اول آن دارای میم زائده است و از نظر معنی همانند مصدر اصلی است و دارای قوة دلالت و تأکید می باشد .
در ثلاثی مجرد دارای 2وزن می باشد : 1- مَفعِل مثل : موضع
2- مَفعَل مثل : مقصد
و گاهی هم در ثلاثی مجرد تاء مربوطه به آخر آن اضافه می شود و میم زائده به اولش مثل: مَحمِدَة
در ثلاثی غیر مجرد بر وزن مضارع مجهول می آید و بجای حرف مضارعه میم مضموم قرار می گیرد : مثل: مُکرَم


3- مصدر صناعی
تعریف: کلمه ای که ساخته می شود از اضافه شدن یاءمشدده و تاءمربوطه در آخر لفظ تا دلالت کند بر صفات خاصه آن لفظ که آن مصدر بر نوعی از معنای لفظ دلالت می کند .
مثل : انسانیّة


4- مصدر مجهول
مصدری است که برای فعل مجهول باشد مثل : ضُرِبَ بکرُ ضرباً


5-مصدر مرّه و هیئت
تعریف: گاهی مصدر برای بیان وقوع فعلش ذکر می شود بتنهایی یا برای بیان هیئت فعلش
برای ثلاثی مجرد از وزن فَعلَة برای مرة و برای غیر ثلاثی مجرد به آخر مصدر اصلی تاء اضافه می شود
و نیز برای هیئت از وزن فِعلَة استفاده می شود که برای ثلاثی مجرد است و در غیر ثلاثی مجرد نیاز به قرینه است


6- مصدر موول: آنچه که استنتاج می شود از حروف مصدریه ( ما، أن، أنَّ،کی ، لو)و آنچه که بعد آن آید.



7- اسم مصدر
تعریف : اسمی است که دلالت می کند بر حاصل معنای مصدر و نتیجه مصدر مثل: الغسل

11
اسم مصدر
تعریف : اسمی است که دلالت می کند بر حاصل معنای مصدر و نتیجه مصدر مثل: الغسل و الحب و البغض که قیاسی در وزن آن نیست. که گاهی هم وزن مصدر است مثل : حبِّ و المشی و گاهی مغایر وزن فعلش است مثل : الغُسل و البغض که مصدر این ها الغَسل و الإبغاض .
تعریف دوم اسم مصدر: اسمی است که در معنا مساوی مصدر است اما از لحاظ لفظی و تقدیری مخالف این است که خالی از حروف عامل فعلش باشد و تعویض هم نباشد.
مثل کلمه عطاءکه مساوی است با إعطاء در معنا.


12
تفاوت میان مصدر و اسم مصدر
1-مصدر هم قیاسی است و هم سماعی اما اسم مصدر فقط سماعی است (فرق لفظی)
2- مصدر همواره شامل 2امر است :
الف) مصدر باید شامل همه حروف فعلش باشد بطور لفظی مثل اکرام و اجمال که فعل ماضی آن ها اکرم و اجمل است که الف در مصدر این دو در وسط قرار گرفته .و همچنین گاهی اوقات تاءتانیث نیز در اخر کلمه واقع می شود مثل : معاونة که فعل آن عاون بوده
ب) در صورت حذف حرفی از مصدر باید عوض آن تاء تأنیث در آخرش قرار بگیرد مثل : وعد – عدة
یا تاءدر اول قرار بگیرد سلم – تسلیم ، علَّم – تعلیم
و گاهی در حروف حذف حرف بخاطر تخفیف است مثل ضارب- ضراب که اصلش ضیراب بوده یا قاتل – قتال که اصلش قیتال بوده که در این دو مثال الف به یاء قلب شده بخاطر این که بعد  از کسره واقع شده است
3- اسم مصدر در آنچه که در شماره2 گفتیم مخالف مصدر است یعنی از لحاظ لفظی و تقدیری مخالف این است که خالی از حروف عامل فعلش باشد و تعویض هم نباشد.
مثال: کلمه عطاء اسم مصدر است و با کلمه إعطاء در معنا مساوی است اما فرق این دو کلمه در این است که در إعطاء همزه وجود دارد لفظاًو تقدیراً اما در عطاء همزه بصورت لفظی وجود ندارد و فقط بصورت تقدیری وجود دارد در نتیجه اگر لفظاً خالی از حروف عامل فعلش باشدو تقدیراً خالی نباشد اسم مصدر نیست .
مثال دیگر کلمه قتال که اصلش قیتال بوده این کلمه لفظاً خالی از حروف عامل فعلش نیست بلکه تعویض شده یعنی یاء در قیتال به الف قلب شده که به بخاطر این تعویض دیگر اسم مصدر نیست.
4- مصدر صادره از انسان و غیره انسان است (فرق معنوی)
اما اسم مصدر صادره از انسان است مثل سبحان که دلالت می کند بر تسبیح از مسبِّح که حاصل از فعل تسبیح است.
5- مصدر مبدأ اشتقاق است یعنی فعل از آن گرفته شده و لی اسم مصدر این طور نیست .
6- هر فعلی دارای مصدر است اما دارای اسم مصدر نیست .
7- اسم مصدر بر حاصل معنای مصدر و نتیجه مصدر دلالت می کند ولی مصدر فقط بر حدث دلالت می کند.
8- مصدر می تواند به فاعل و مفعول خود اضافه شود بر خلاف اسم مصدر .


نتیجه گیری:
ما در این تحقیق به بررسی مصدر و اسم مصدر پرداختیم  و دانستیم که بین این تقاوت و شباهت هایی وجود دارد
شباهت هایی که دارد را می توان از متن تحقیق برداشت کرد که مصدر و اسم مصدر در جاهایی که گفته شد نسبت به هم شباهت هایی دارند مثلا اینکه هر دو اسم هستند و عامل هستند .
اما مصدر واسم مصدر تفاوت هایی نیز دارند که بطور مفصل در تحقیق بررسی شده اما اگر بخواهیم بطور اجمالی بررسی کنیم مصدر و اسم مصدر هم از لحاظ وزنی و هم از نظر اینکه مصدر قیاسی است و اسم مصدر سماعی و هم چنین از لحاظ معنایی هم با هم دیگر تفاوت دارند مثل الغَسل که نتیجه آن الغُسل است .
و سایر موارد که قبلا بررسی شده . البته برای واضح ترشدن این بحث می توان به کتب مختلف رجوع شود و ما نیز در این تحقیق از بیشتر کتب نحوی و صرفی استفاده کردیم امید وار هستیم که موثر واقع شود .


منابع
1-    قرآن کریم
2-    البهجة المرضیة، جلال الدین عبد الرحمن، دارالحکمة، قم، 1391 ش
3-    النحو الوافی، عباس حسن، دار المعارف، مصر
4-    نهایة النحو، صفائی بوشهری
5-    لسان العرب، ابن منظور، محمد بن مكرم‏، دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع- دار صادر، بیروت، 1414 ق‏
6-    شرح الرضی علی الکافیة، استرآبادی،رضی الدین، جامعة قازیونس
7-    كتاب العين‏، فراهيدى، خليل بن أحمد، نشر هجرت‏، قم، 1409 ق‏
8-    صرف ساده طباطبایی محمد رضا انتشارات دارالعلم سال چاپ 1392 نوبت چاپ  80  
9-    استر آبادی ، شیخ رضی الدین محمد ابن الحسن ، شرح شافیه ابن حاجب ،بیروت 1395 ق
10-بداءةالنحو بوشهری صفائی غلام علی انتشارات مرکز مدیریت قم سال چاپ1392


15


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.