بسم الله الرحمن الرحیم

 


پیش از شروع تقدیر و تشکر می کنم از  ذات اقدس ربوبی  اولاً  
از امام زمان روحی له الفداثانیاً
واز  همه علما ربانی، از گذشته تا به امروز و  همچنین  از کادر و اساتید مدرسه حقانی ثالثـاً.


هرچند این چند برگ ارزشی ندراند ، اما برای اثبات خریدار بودنم یوسف زهرا سلام الله علیه را، این چند برگ را به ایشان تقدیم  می کنم. باشد که قبول افتد.
چکیده
اهمیت زبان عربی برای فهم قرآن امری بدیهی است و سخن راندن از آن سخن راندن از واضحات است، لذا از آن صرف نظر می کنیم. فقط این نکته را متذکر می شویم که باید برای فهم قرآن که دقیترین کلام است دانش ادبی درخور آن کسب کنیم. دانشی که دقیق است و یکی از راه های کسب دانش دقیق، توجه به جزئیات دقیق موضوعات است.
یکی از مواردی که می طلبد انسان در آن دقت کند، بحث میان «ال» جنس و اسم جنس است که در ظاهر تفاوتی ندارند. اما آیا در واقع و حقیقت هم هیچ تفاوتی میان آن دو نیست؟ در ابتدا به بررسی هر یک دو اصطلاح می پردازیم سپس به تفاوت میان آن دو اشاره می کنیم.
اسم جنس: اسمی نکره دال بر مفاهیم موجود در ذهن بدون نظارت بر مصادیق
«ال» جنس : بر اسم داخل می گردد و معنای آن را تغییر می دهند.سه نوع دارد که عبارتند از :
«ال» استغراق افرادی که گفته اند به جای آن می توان لفظ کل را به طور حقیقی جانشین کرد و این یعنی ناظر به مصادیق خارجی هستند.
«ال» استغراق صفاتی که گفته اند به جای آن می توان کل را به طور مجازی جانشین کرد. این قسم هم نظارت بر مصادیق خارجی دارد.
«ال» ماهیت که بیان شده است که دال بر ماهیت و مفهوم ذهنی است و نظارت بر جنس دارد و نه بر مصادیق خاص.
اکنون معنای هر دو اصطلاح قدری بیشتر تبیین شد.
 باید گفت که تفاوت اسم جنس و «ال» جنس استغراق افراد و صفات واضح است. اسم جنس ناظر به مفاهیم ذهنی است اما «ال» جنس استغراق صفاتی و افرادی ناظر به افراد خارجی هستند نه مفاهیم ذهنی.
اما در رابطه با تفاوت میان این «ال» جنس ماهیت با اسم جنس دو نظر وجود دارد:
1.    میان این دو هیچ تفاوتی در معنا وجود ندارد و تنها تفاوت لفظی است.
2.    تفاوت میان آن دو از نوع مطلق و مقید است که به نظر می رسد این نظر صحیح نیست.



فهرست
چکیده  ........................................................................................ 4
تبیین مساله   .............................................................................  7
اصناف المطالب در مساله مورد پژوهش ..........................................  7
بررسی خصوصیات قضیه ی مساله ..............................................    7
ساختار شناسی بحث  .................................................................  8
اهمیت.......................................................................................    8
فصل اول: مفهوم شناسی لغوی و اصطلاحی   .................................  9
1. لغوی.......................................................................................   9
2. اصطلاحی. .............................................................................    9
فصل دوم: اسم جنس   .................................................................  10
فصل سوم: «ال» جنس   ...............................................................  11
تفاوت میان مدلول اسم جنس و «ال» جنس  ..................................... 12
نظر دیگر در تفاوت بین اسم جنس و «ال» جنس ماهیت  ...................  13
نتیجه گیری   ................................................................................  13
منابع  ..........................................................................................  14

تبیین مساله
پیش از شروع به یافتن پاسخ سوال در میان کتب ادبی لازم است که جهت آشنایی بیشتر و تفهیم دقیقتر مساله آن را با قسمت تبیین مساله  مورد واکاوی قرار داد تا فهم نادرست از مساله باعث نقصان در پسخ مسئله نگردد.
اصناف المطالب در مساله مورد پژوهش
می توان از هستی، چیستی و چرایی که اصناف مطالب هستند سوال کرد. در این مساله، سوال از هستی (هلیت) تفاوت بین اسم جنس و «ال» جنس شده است که به تبع آن باید در ابتدا به چیستی (ماهیت) «ال» جنس و اسم جنس پرداخت تا بعد از بتوان پاسخ سوال هستی (هلیت) را دریافت. در اینجا لازم است ذکر شود که سوال از هل مرکبه است. چون اصل وجود اسم جنس و«ال» جنس پذیرفته فرض شده و از وجود یا عدم وجود تفاوت ما بین آن دو پرسش شده است.
بررسی خصوصیات قضیه ی مساله
همانگونه که در علم منطق بررسی شده است، قضیه حملیه به اعتبارات مختلف می تواند مورد تقسیم واقع شود. در اینجا می کوشیم خصوصیات مساله مذکور را بدست آوریم.
شخصیه، طبعیه و محصوره بودن موضوع
موضوع قضیه فوق موضوعی است مهمله. از آنجایی که مهمله را نمی توان بررسی کرد و باید تبدیل به محصوره شود و از آنجایی که این مقاله تفاوت موجود بین همه اسم جنس ها و کلماتی که بر سر آنها «ال» در امده را مورد بررسی قرار یم دهد، اگر مهمله را به محصوره تبدیل کنیم، قضیه به محصوره کلیه تغییر پیدا می کند.
ذهنیه، خارجیه و حقیقیه بودن موضوع
موضوع قضیه فوق موضعی است حقیقیه. چراکه از تفاوت ما بین طبیعت و حقیقت این دو دال نحوی خبر می دهد و محدود به زمان و مکانی خاص نیست.

بررسی نوع حمل قضیه به لحاظ اولی و شائع بودن
قضیه به حمل شائی است چراکه موضع نظارت به مصادیق خارجی دارد و نه مفاهیم ذهنی.
بررسی سالبه و موجبه بودن حمل
حمل از نوع موجبه است. چون از ثبوت چیزی برای چیز دیگر صحبت می کند و نه از سلب ثبوت.
ساختار شناسی بحث
برای  مساله فوق می توان دو ساختار اراده کرد. لکن در این چند صفحه ساختار دوم برگزیده شده است.
 
اهمیت
قرآن معجزه پیامبر خاتم برنامه زندگی انسانهاست که در اوج بلاغت و فصاحت صادر شده است. از آنجاییکه که ارسال کننده آن موجودی است حکیم و علیم، هرگاه در هر موضعی از قالبی خاص بهره برد با قصد بوده و خواسته منظور خاصی را بیان نماید. مثلاً اگر گاهی کلمه ای را برخلاف معمول تقدم بخشد یا اینکه بجای نکره، معرفه بیاورد؛ در همه این موارد با قصد و غرض عقلایی این کار صورت گرفته و خواسته است که مفهوم جدیدی را به مخلوقات و آفریدگان خویش برساند.
یک نوع از همین دگرگونی قالب ها، دگرگونی به وقت استفاده از کلمه ای با معنای جنس و ماهیت است. مشاهده می گردد که در برخی از موارد برای بیان جنس و ماهیت از اسم جنس استفاده شده است و در مواقعی دیگر از «ال» جنس. اما آیا براستی تفاوتی میان این معنای این دو هیئت نحوی وجود دارد؟  این پاسخی است که در این مقاله در پی چاسخگویی بدان هستیم.


فصل اول: مفهوم شناسی لغوی و اصطلاحی
همانگونه که در تبیین مساله بیان کردیم، در ابتدا پیش از پاسخ به هستی یک شیء نیاز است تا چیستی آن را دریابیم. در این فصل در پی بیان چیستی مساله هستیم. در ادامه در به بررسی دقیقتر هر یک از اسم جنس و «ال» جنس خواهیم پرداخت.
1.    لغوی
•    اسم: اللفظُ الموضوعُ على الجوهَرِ أَو العَرَض لتَفْصِل به بعضَه من بعضٍ كقولِك مُبْتَدِئاً "اسمُ هذا كذا"
•    جنس: الضَّرْبُ مِنْ كلِّ شَي‌ءٍ و الْجَمْعُ أَجْنَاس
2.    اصطلاحی
•    اسم جنس: هو الذی یشمل جمیع افراد الجنس فلا یختص بواحدٍ دون اخری. نحو: غزال، کلب و بیت
•    «ال» جنس: و هی التی تدخل علی الجنس و لا یراد بها واحد معین من افراد الجنس فاذا قلت مثلاً الغزال اسرع من الذئب فانت لا تقصد به غزالاً واحداً معیناً بل کانک تقول هذا الجنس من الحیوان اسرع من ذاک

پس از بیان اجمالی معنای دو اصطلاح نحوی لازم است تا با هریک از اسم جنس و «ال» جنس بیشتر اشنا شده و آن دو را بیشتر بررسی کنیم تا هیچ نقطه ابهامی برای ما در این مساله نماند.


فصل دوم: اسم جنس
اسم را به کلمه ای که بدون دلالت بر یکی از زمان های سه گانه، معنای مستقلی دارد تفسیر کرده اند.
اسم را به اعتبارات مختلفی تقسیم بندی کرده اند و یکی از تقسیم بندی های اسم مربوط به دلالت یا عدم دلالت بر جمع است. علمای صرف اسم جنس، اسم جمع و جمع را سه نوع از اسم ها می دانند که معنای جمع دارند و بر یک جمعیت می توانند اطلاق گردند. لکن عده نیز خلاف قول فوق را بیان کرده اند. دراینجا نیکو است تعریفی دقیقتر از اسم جنس بیان کنیم.
اسم جنس را به اسمی که دال بر ماهیت است تفسیر کرده اند و بیان شده که با افزودن «ة» یا افزودن «یّ» در انتها بر یک عدد از جنس خود دلالت دارد و هنگامی که این دو علامت را ندارد می تواند بر یکی و بیشتر اطلاق گردد.
تعریف فوق با آوردن قید پایانی اسم جمع و جمع را خارج نموده است چراکه هیچ یک از آن دو با گرفتن دو علامت بیان شده دلالت بر یکی نخواهند کرد. در راستای بیان تفاوت موجود بین این «اسم جنس» با «اسم جمع و جمع» می توان به این نکته اشاره کرد که اسم جنس می تواند بر مفرد مثنی و جمع اطلاق گردد چراکه ماهیت اشیا را مورد بررسی قرار می دهد اما سایر اسما محل بحث یعنی اسم جمع و جمع چنین خصوصیتی ندارند.

فصل سوم: «ال» جنس
«ال» بر سر اسم در آمده و در معنایی آن تغییر ایجا می کند. بر مبنای تغییر ایجاد شده می توان «ال» را به گونه های زیر دسته بندی کرده اند:
1.    «ال» اسمیه: به معنای الذی است. این نوع از «ال» بر سر اسما فاعل و مفعول در می آید.  
2.    «ال» عهدیه: دال بر آن است که از مدخول «ال» قبلاً یاد شده است. این یادشدن یا در ذهن مخاطب است که آن را «ال» عهد ذهنی گویند یا در سخنان پیشین آمده است که آن را «ال» عهد ذکری گویند و یا در نزد مخاطب حاضر است که آن را «ال» عهد حضوری گویند.
3.    «ال» جنسیه که خود سه نوع است :
•    دال بر استغراق افراد که بجای آن لفظ «کل» می تواند بیاید.
•    دال بر خصائص افراد که بجای آن لفظ «کل» می نشیند اما مجازاً.
•    دال بر ماهیت افراد
تفاوت میان «ال» جنس و اسم جنس در دو مورد اول آشکار است. اسم جنس دال بر ماهیت است وآن دو ناظر به افراد و مصادیق خارجی.
اما برای بررسی نوع سوم به تبیین دقیقتر آن می پردازیم.
در تبیین آن گفته اند که مراد از مدخول «ال» با صفات فوق، مفهوم موجود در ذهن است و ناظر به مصادیق خارجی ندارد و نمی خواهد حکمی را بر شیئی در خارج بار کند. بلکه مراد ما از کلمه ای که «ال» جنسیه ماهیت افراد دارد، بیان خصوصیاتی است که در ماهیت آن نهفته شده است. مثلاً اگر می گوییم که «الرجل اقوی من المراه» مرادمان این نیست که هر مردی که در خارج موجود است از زن قویتر و نیرومند تر است، بلکه مراد آن است که جنس و ماهیت مرد بدون نظارت به افراد خارجی از زن قویتر است و اگر زنی پیدا شد که از مرد قویتر باشد این مسئله صدمه ای به صحت جمله ما وارد نمی سازد.
اما با وجود این مشابهت های فراوان یک تفاوت میان آن دو موجود است. و ان اینکه اسم جنس نکره است اما مدخول «ال» جنس معرفه می باشد.
تفاوت میان مدلول اسم جنس و «ال» جنس  
از بیان تفاوت می توان پاسخ سوال را یافت. تفاوت میان اسم جنس و «ال» جنس  را از نوع مقید و مطلق گفته اند. بیان شده که اسم جنس دال برحقیقت به هر شکلی که در خارج موجود است می کند اما «ال» جنس از آنجایی که معرفه است دال بر حقیقت مدخول خود به قید موجود در ذهن می کند. مثلاً «ماء» دال بر همه آب های موجود در عالم می کند اما «الماء» دال بر حقیقت آب که در نزد طرفین شناخته شده است می کند.  
اما اشکالی بر این توضیح وارد است که آیا می توان با آوردن یک لفظ دال بر ندانسته های بشر بود؟ مثلاً اگر گفتیم ماء و در جهان ده نوع آب موجود بود ولی مخاطب فقط پنج نوع از آنها را می شناخت، مخاطب به همان پنج نوع آگاه می گردد. همچنین اگر با «ال» بیاوریم، مخاطب بر همان پمج نوع آگاه می گردد. پس تفاوت میان آن دو چه شد؟
نظر دیگر در تفاوت بین اسم جنس و «ال» جنس ماهیت
بیان شده است که در حقیقت تفاوت میان آن دو در معنا نییست و تنها تفاوت لفظی است که لفظ یکی معرفه و لفظ دیگری نکره است.    

نتیجه گیری
تفاوت میان اسم جنس و «ال» جنس دال بر استغراق افراد و صفات از حیث دلالت بر مفهوم و مصداق است که اولی نظارت بر ماهیت ذهنی دارد اما دومی نظارت بر مصادیق است
  در رابطه با تفاوت میان دو نوع دلالت گر بر جنس و ماهیت که بیان باشند از اسم جنس و «ال» جنس ماهیت دو نظر وجود دارد:
نظر عده ای بر این است که تفاوت میان آن دو از نوع مطلق و مقید است، که ظاهراً صحیح نیست.  عده ای دیگر بر این باورند که تفاوتی میان آن دو از حیث معنا وجود ندارد و تنها تفاوت لفظی است.
لذا می توان گفت که برای این سوال در منابع ادبی ذکر شده پاسخ شایانی بیان نشده و سِرّ استفاده از «ال» جنس در بعضی مواقع و اسم جنس در بعضی دیگر توسط قران کریم، مساله ای است که بیشتر باید بدان پرداخت.


منابع
1.    شرح الرضی علی الشافیه/ محمد ابن الحسن استرآبادی/ بیروت/ دار الکتب العلمیه/ 1402 ه.ق
2.    مغنی اللبیب/ ابن هشام/ کویت / دارالتراث الادبی/ 1421 ه.ق
3.    معانی النحو/ فاضل صالح سامرائی/قاهره/ شرکت العاتک لصناعت الکتاب/ 1423 ه.ق
4.    النحو الوافی/ عباس حسن/ مصر / دارالمعارف/ 1974 م
5.    لسان العرب بر اساس نسخه نرم افزار نور/ ابن منظور/ بیروت/دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع/1414 ه.ق
6.     مصباح المنیر بر اساس نسخه نرم افزار نور/ فیومی/ قم/ دالهجره/ 1414ه.ق
7.    المعجم المفصل للاسم الصرف/ راجل اسمه/ امیل بدع یعقوب/ بیروت/ دارالکتب العلمیه/ 1413 ه.ق

 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.