بسم الله الرحمن الرحیم

 

تقدیم به:

این اثر کوچک را تقدیم به یگانه منجی عالم بشریت،حضرت حجت ابن الحسن العسکری(عج) می نمایم،واز آن بزرگوار التماس دعا را خواستارم.


تشکر از:
در درجه ی اول خداوند تبارک وتعالی را شاکرم که به بنده حقیرش لطف وتوفیق نوشتن این نوشته را عنایت کرد .و در درجه بعد از مدیریت محترم و معاونت پژوهش تشکر به عمل می آورم.


چکیده:

در این پژوهش ما با سه مقوله فکر،حدس،و تفاوت آن ها با هم روبه رو هستیم.
در بخش اول تعاریف لغوی فکر وحدس را بررسی می کنیم.
در بخش دوم از پژوهش تعاریف اصطلاحی فکر حدس را بررسی می کنیم.
و در بخش آخر تفاوت میان آن دو را مطرح می کنیم.
به طور اجمال تعریف فکر و حدس را در ذیل می آوریم:
1-فکر:انجام عملیات عقلی در ذهن برای بدست آوردن مجهول.
2-حدس:پیدایش حدوسط به صورت دفعی در ذهن.



فهرست مطالب:
تقدیم وتشکر......................................................................................................................2
چکیده..................................................................................................................................3
فهرست مطالب..................................................................................................................4
تبیین مسئله(شناخت وگونه شناسی)..........................................................................5
جایگاه ساختارکلان...........................................................................................................6
اهمیت موضوع...................................................................................................................8
     فصل اول:
معنای لغوی کلمه حدس............................................................................................. 10
             معنای لغوی کلمه فکر............................................................................... 11
فصل دوم:
 معنای اصطلاحی کلمه حدس..................................................................................... 13
معنای اصطلاحی کلمه فکر.........................................................................................  14
فصل سوم:
تفاوت میان حدس و فکر.............................................................................................. 16     نتیجه............................................................................................................................... 17
 منابع................................................................................................................................ 18

    

    تبیین مسئله:تبیین مسئله شامل چهار موضوع مهم میباشد.

1-شناخت:
در این مرحله ما با سه مفهوم(موضوع)،(محمول)،(نسبت حکمیه) در این مسئله مواجهیم. موضوع ما در مسئله بالا حدس وفکرمی باشد،ومحمول مسئله تفاوت،ونسبت حکمیه داشتن می باشد.

2-گونه شناسی:
اول ما باید مشکل را به مسئله تبدیل کنیم،به این ترتیب که مشکل ما یعنی وجود داشتن تفاوت بین حدس وفکر را به مسئله آیا بین حدس وفکر تفاوتی وجود دارد؟

درمرحله دوم باید ببینیم مشکل ما از چه نوعی است؟یعنی مطلب ما یا مطلب هل یا مطلب لم.دراین جا چون سوال ما از وجود است پس سوال ما از مطلب هل می باشد؛حال باید ببینیم که سوال ز هل بسیطه می باشد یا از هل مرکبه؛وچون ما به وجود داشتن حدس وفکر کاری نداریم وآنها را در فرض پذیرفتیم پس سوال ما از هل مرکبه می باشد یعنی وجود داشتن تفاوت بین حدس و فکر.

در محله سوم ما باید ذهنی یا خارجی و یا حقیقی بودن موضوع را بفهمیم،یعنی اگرموضوع ما در ذهن بود، ذهنیه؛اگر درخارج بود؛خارجیه و اگر بودن صرف را بدون توجه به خارجی ویا ذهنی بودن را برساند،حقیقیه می باشد. ودر اینجا چون حدس وفکر دو مفهوم ذهنی می باشد پس این مسئله ذهنیه می باشد.

در مرحله چهارم ما باید بفهمیم که محمول ما از چه نوعی می باشد یعنی اولی است یا شائع؛برای این کار باید ببینیم که محمول ما نظر به مفهوم دارد یا نظر به مصداق ؛و در اینجا چون محمول ما نظر به مفهوم دارد پس محمول ما اولی می باشد.
در بخش بعد از مرله چهارم باید ببینیم که حال موضوع ما از چه نوعی می باشد یعنی مضوع ما شخصیه است یا طبیعیه و یا محصوره؛که در اینجا چون سوال از تفاوت هر حدس و فکری می باشد پس محصوره ی کلیه می باشد.

3-جایگاه ساختار کلان:
در این مرحله ما باید جایگاه موضوع را در علم تبیین کنیم. برای این کار باید این سیر را از مبادی تا موضوع روشن کرد. به این ترتیب:
  فلسفه و منطق        منطق          مدخل علم منطق           تعریف حدس وفکر         تفاوت حدس وفکر
دربخش بعد از مرحله اول ما باید تعریف حدس وفکر را درلغت واصطلاح بنویسیم.به این ترتیب:

 

4-در مرحله آخر به ضرورت داشتن  و بااهمیت بودن این موضوع می پردازیم.
اولا اینکه با تعریف فکر وحدس این دو مفهوم برای ما مشخص ومعلوم می گردد؛ثانیا اگر فکر در علم منطق تعریف نشود علم منطق هم کاربردی ندارد واز بین می رود.ثالثا در برخی موارد کسی که تعریف حدس را نداند و آن را نشناسد در جایی که حدس زده وبوسیله آن برهان یا قیاس و یا هرعملیات ذهنی دیگری که انجام داده دچار اشتباه می شود و گمان می کند که بوسیله تفکر آن هم با یقینیات این کار را انجام داده وبه آن یقین می کند وبا آن استدلال می آورد.رابعا کسی که در منطق فرق بین حدس وفکر نداند در بسیاری از موارد دچار اشتباه می شود مثلا کسی که با یک سری معلومات،تجزیه وتحلیل می کند و مجهولی را بدست می آورد گمان میکند که حدس زده وآن را با حدس اشتباه می گیرد ویا بالعکس.




فصل اول



معنای لغوی کلمه حدس و کلمه فکر


برای بررسی تفاوت های بین حدس و فکر لازم است اول با معنای لغوی این دو لغت آشنا شویم،معانی لغوی کلمه حدس عبارتند از:

1.    حدس،ظن و تخمین است،وقتی گفته می شود :او حدس می زند،یعنی او چیزی را با رای خود می گوید  .

2.    نوعی گمان است که همانند انداختن تیر در تاریکی می باشد .

3.    حدس نوعی توهم در معانی کلام و امور است،وحدس نوعی سرعت در سیر است .

و معانی لغوی کلمه فکر عبارتند از:

1.    حاصل و نتیجه عمل تفکر .

2.    مرتب کردن بعضی موارد در ذهن تا بوسیله آن ها به مطلوبمان که علم یا ظن است برسیم .

3.    اعمال نظر و تدبر برای بدست آوردن واقیت ها و عبرتها .


فصل دوم 

معنای اصطلاحی حدس و فکر



حال به بررسی معانی اصطلاحی این دو لغت میپردازیم تا برایمان روشن شود منطقیون و فلاسفه کجا از ماده حدس و فکر استفاده می کنند:
معنای اصطلاحی کلمه حدس:
1.    تمثل یافتن و شکل گیری مبادی دفعتا در ذهن انسان بدون قصد و اختیار... .
2.    سرعت انتقال از مبادی به مطلوبات .
3.    انتقال ذهن از مبادی به مطلوب دفعتا نه تدریجا .
4.    پیدایش حد وسط به صورت دفعی در ذهن .
5.    بعضی منطق دانان حدس را الهام یا اشراق نامگذاری کرده اند و آن را فیضی الهی که از طرف حضرت حق بر بنده نازل شده است،شمرده اند.


معنای اصطلاحی کلمه فکر:
1.    حرکت شخص بین معقولات موجود در ذهن بوسیله قوه متصرفه .
2.    انتقال نفس از مفهومات تصوری و تصدیقی موجود در نفس به سوی مجهولات حاظر .
3.    انجام دادن عملیاتی عقلی در معلومات حاضره در ذهن برای رسیدن به مطلوب


نکته:
الف:طبق تعریف شماره 2 از حدس،چنین حدسی تمامی حرکاتی را که در فکر صورت می کیرد دارا می باشد،لذا می توان بنا بر قولی آن را اخص از فکر گرفت.
ب: طبق تعریف شماره 4 از حدس،حدس مقابل فکر قرار می گیرد،چرا که در فکر حرکت وجود دارد اما در حدس این حرکات وجود ندارد.
ج: مراد از حرکت در فکر آن است که ذهن پس از نظر به مجهولات،به معلومات حاضر در ذهنش اشاره می کند و بین آنها تفحص انجام می دهد و پس از یافتن معلوم مورد نظر از آن به مطلوب خود پی می برد،لذا مراد از حرکت،تنها همین گشت و گذار بین مجهول تا معلوم و بین معلومات و از معلوم به مطلوب می باشد.

    
    فصل سوم

تفاوت میان حدس و فکر

قضایای نظری  را به دو دسته تقسیم می کنند،قضایایی که برای رسیدن به مطلوب در آن زحمت فکری لازم است،و قضایایی که به محض فرض مطلوب در ذهن بلافاصله حد وسط حاصل می شود.اولی را در علم منطق فکر، و دومی را به حدس نامگذاری کرده اند،پس طبق تعریف بالا یکی از تفاوت هایی که برای فکر و حدث نام برده اند آن است که در فکر زحمت طلب و زحمت فکر لازم است برای بدست آوردن حد وسط اما در حدس اینگونه نیست و با صرف حضور مطلوب در ذهب حد وسط خود به خود حاصل می شود.
در تعبیری که بعضی از منطقیون راجع به حدس دارند که الهام یا اشراق است،در اصل اشاره به همین موضوع دارد که نیاز به زحمت طلب ندارد.
تفاوت دیگری که می توان برای فکر و حدس آورد آن است که در فکر امکان دارد که نتیجه ما مطابق با واقع نباشد و فکر ما نتیجه درستی به ما ندهد اما در حدس اینگونه نیست،مناطقه می گویند حد وسطی که در حدس خود به خود در ذهن ما حاصل می شود قطعا نتیجه مطابق با واقع می دهد و در حالت کلی اگر انسان نتیجه نادرست از حدس خود گرفت اصلا این حدس در معنای عرفی را حدس منطقی نمی گویند.


 نتیجه گیری
پس از غور وتتبّع در عبارات فلاسفه ومناطقه به این نتیجه می رسیم که،بر طبق یک برداشت از عبارت منطقیون می توان حدس را به دو صورت تعریف کرد،که در صورت اول در مقابل فکر قرار می گیرد ودر صورت دوم،اخصّ ازآن واقع می شود.     وبر طبق برداشت دیگر می توان گفت مراد تمامی منطق دانان از حدس،یک چیز بوده است و آن هم تمثل حد وسط در ذهن به صورت دفعی که آن را الهام یا اشراق می نامند.
و در تعریف فکر همانگونه که اشاره شد حرکت شخص بوسیله قوه متصرفه، یا انتقال نفس از طریق معلومات به سوی مجهولات،و یا انجام عملیات عقلی از معلومات حاضر نزد ذهن برای رسیدن به مطلوب.

در تفاوت فکر و حدس نتیجه آن شد که دو تفاوت اصلی آنها عبارتند از:
1-در فکر برای پیدایش حد وسط نیاز به زحمت و تلاش ذهنی است اما برای پیدا کردن حدوسط در حدس تلاش ذهنی نیاز نیست،و به صورت دفعی می باشد.
2-در فکر امکان دارد نتیجه،مطابق واقع نباشد، اما در حدس نتیجه درست خود به خود در ذهن ایجاد می شود. واگر اینگونه نباشد به آن حدس منطقی نمی گویند.


فهرست منابع
1.    ابن منظور، محمد بن مكرم، لسان العرب - بيروت، چاپ: سوم.
2.    تهانوى، محمدعلى بن على، كشاف اصطلاحات الفنون - بيروت، چاپ: اول.
3.    شیخ الرئیس،ابن سینا،المباحثات-قم،انتشارات بیدار،چاپ اول.
4.    صدر الدین شیرازی،محمد بن ابراهیم،الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة-قم،مکتبة المصطفی،چاپ دوم.
5.    فراهيدى، خليل بن احمد، كتاب العين - قم، چاپ: دوم.
6.    فيومى، احمد بن محمد، المصباح المنير - قم، چاپ: دوم.
7.    قرشی بنایی،علی اکبر،قاموس قرآن-تهران،دار الکتب الاسلامیه،چاپ ششم.
8.    مرتضى زبيدى، محمد بن محمد، تاج العروس - بيروت، چاپ: اول.
9.    مظفر،محمد رضا،المنطق-قم،تعلیق غلام رضا فیاضی،موسسه نشر اسلامی،چاپ هشتم.
  10-طریحی،فخرالدین ابن محمد،تصحیح وتحقیق احمد حسینی اشکوری،مجمع                                                                                                                                         البحرین،تهران،انتشارات مرتضوی،چاپ سوم.








      


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.