بسم الله الرحمن الرحیم

 

پیشگفتار:

تقدیم به:
مادردوعالم حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها.

تقدیر از:
اولا مدیریت محترم مدرسه علیمه حقانی حجة الاسلام و المسلمین واحدی دام عزه و در مقام بعد از تمام عزیزانی که ما را در این پژوهش یاری کردند از جمله اساتید معزز حجج اسلام موسویان وقاسمیان دامت افاضاتهما .

چکیده
حال و تمییز دو نقش نحوی اند که معانی مختلفی دارند و هر کدام از آنها انواعی دارند که واضح است که هر نوع از این انواع با یکدیگر تفاوت لفظی یا معنوی دارند.
از جمله انواع حال، جمله حالیه است که در این پژوهش بررسی میشود که آمدن واو بر سر این جملات چه تفاوتی در معنا دارد، یکی دیگر از انواع حال، حال موکده است که به نظر میرسد آن چیزی که در ذهن ماست از این نوع حال صحیح نبوده و تنها معنای این نوع از حال تاکید نیست بلکه همراه با تاکید معانی دیگری را نیز القاء میکند و به بیان صحیح تر تاکید نتیجه معنای اصلی حال است.
یکی از مسائلی که بین کوفیون و بصریون اختلافی است، مسأله افعال ناقصه است که گروهی قائل اند که این افعال اسم و خبر میگیرند و گروهی معتقدند که این افعال تامه بوده و چیزی که به عنوان خبر از آن یاد میشود، حال است و در این پژوهش نظر مختار، نظر گروه دوم است.
در این پژوهش به این مطلب خواهیم رسید که نیازی به آن نیست که حال و تمییز را لزوما با یکدیگر مقایسه کرده تا بتوانیم آن دو را از یکدیگر تمییز داده و کلمات را در جمل اعراب دهی کنیم.
    
        فهرست مطالب
مقدمه  ..............................................................................................................................................................  3
تبیین موضوع و محمول و نسبت حکمیه  ..................................................................................................................   4
موضوع مسأله   ..................................................................................................................................................   4
محمول مسأله  ...................................................................................................................................................   4
نسبت حکمیه   ...................................................................................................................................................   4
تبیین مسأله   .....................................................................................................................................................   4
جایگاه بحث   ......................................................................................................................................................   4
ضرورت بحث   .........................................................................................................................................................4
فصل اول: مفهوم شناسی  .....................................................................................................................................   6
حال   ..................................................................................................................................................................   7
از نظر لغوی  .........................................................................................................................................................   7
از نظر اصطلاحی   .................................................................................................................................................   7
تمییز  .................................................................................................................................................................   7
از نظر لغوی   ........................................................................................................................................................   7
از نظر اصطلاحی  ..................................................................................................................................................   7
فصل دوم: حال  .....................................................................................................................................................   8
خلط بین حال به معنای هیئت و حالت و حال به معنای زمان کنونی  ................................................................................   9
حقیقت نقش حال  ................................................................................................................................................   9
خبر کان و دیگر افعال ناقصه   ..................................................................................................................................   10
اشتقاق و جمود حال   ..........................................................................................................................................   11
انتقال و لزوم حال  ................................................................................................................................................   11
تاکید و تبیین حال   ..............................................................................................................................................   12
توضیح احوال موکده  .............................................................................................................................................   12
تقدم و تاخر در اسناد حال نسبت به اسناد عامل   .....................................................................................................   13
حال مفرد و جمله حالیه   ......................................................................................................................................   14
فصل سوم: تمییز   ...............................................................................................................................................   18
حقیقت تمییز   ....................................................................................................................................................   19
حقیقت تمییز ذات   ..............................................................................................................................................   19
حقیقت تمییز نسبت   ..........................................................................................................................................   19
اشتقاق و جمود تمییز   ........................................................................................................................................   19
تنکیر تمییز  ........................................................................................................................................................   20
فصل چهارم: تفاوت ها  .........................................................................................................................................   22
تفاوت حال و تمییز   .............................................................................................................................................   23
نکاتٌ مستعصیة!  ................................................................................................................................................   24
تفاوت معنوی  .....................................................................................................................................................   24
تطبیق با قرآن  ....................................................................................................................................................   25
جمع بندی   .......................................................................................................................................................   27
فهرست منابع  ....................................................................................................................................................   29


مقدمه

تبیین موضوع و محمول و نسبت حکمیه
موضوع مسأله
حال و تمییز
محمول مسأله
تفاوت
نسبت حکمیه
دارند یا خیر
تبیین مسأله
مسأله حال، مسأله ای است که در ادبیات عرب کاربرد نسبتا زیادی دارد و تمییز نیز از لحاظ لفظی به حال مشابهت هایی دارد به همین دلیل نیکوست که تفاوت های این دو نقش نحوی از جهت لفظی و معنوی بررسی شده تا برای مبتدئین مشکل ساز نباشد.
در این پژوهش سعی بر آن است که ابتدا با دیدی معنا گرایانه این دو نقش را بررسی کرده و هر کدام را به تنهایی به نحو شایسته بشناسیم و در بخش پایانی مقاله راهکارهایی را ارائه دهیم تا مبتدئین بتوانند به وسیله این راهکارها با آرامش خاطر این دو را از یکدیگر تمییز دهند و کلام خدا و اهل بیت را طوری که شایسته است بررسی نمایند.
لازم به ذکر است که در این مقاله پژوهشی نکاتی مطرح شده است که ممکن است در نگاه اول اعم از موضوع پژوهش باشد اما این نکات از آن جهت مورد بحث قرار گرفته است تا بتوان بوسیله آن مبحث حال و تمییز را برای مخاطب واضح کرد و دیدی تحلیلی به او ارائه کرد.
جایگاه بحث
ادبیات عرب- نحو - منصوبات
ضرورت بحث
به دلیل اینکه این دو نقش نحوی دو معنای متفاوت القاء کرده و کتب نحوی آنها را از جهت لفظ بررسی نموده اند ما در این پژوهش معناگرایانه این دو نقش را بررسی کرده ایم تا مبتدئین و حتی پیشکسوتان این علم متوجه تفاوت معنوی این دو شده و به خطا بر نخورند.
به عنوان مثال در ایه زیر برای کلمه " مثلا " در عبارت " ماذا اراد الله بهذا مثلا " دو نقش حال و تمییز محتمل است  فلذا باید تفاوت میان این دو کاملا واضح شود تا بتوان به طور صحیح قضاوت کرد.
إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيي‏ أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ أَمَّا الَّذينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ ما ذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثيراً وَ يَهْدي بِهِ كَثيراً وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقين
در این آیه شریفه اگر نقش کلمه " مثلا " را تمییز بگیریم یعنی آنکه کافران معتقد بوده اند که " هذا " مستعمل در آیه دارای جنبه های مختلفی بوده و در اینجا از بعد مثل بودن آن سوال دارند و اگر نقش را حال بگیریم یعنی آنکه کفار اعتقاد به این داشته اند که " هذا " مثل بوده است و اصلا منظور آنها این نبوده است که میتواند جنبه های مختلفی داشته باشد که همین امر (دارای جنبه های مختلف بودن یا نبودن) میتواند در علم تفسیر موثر باشد. 


فصل اول: مفهوم شناسی

حال
از نظر لغوی
حال از نظر لغوی به معنای وضعیت  ،تغییر  و صفت  و دیگر معانی به کار رفته است.
از نظر اصطلاحی
در کتب نحوی تعاریف مختلفی از حال آمده است که ما به یکی از آنها در این پژوهش اکتفاء میکنیم:
صفت منصوبی که رکن جمله نیست و بیان میکند هیئت ما قبلش را در زمان وقوع فعل چه ما قبلش فاعل باشد، چه مفعول باشد و چه غیر از این دو باشد
تمییز
از نظر لغوی
تمییز از نظر لغوی به معنای تفریق و جداسازی بین اشیاء  است.
از نظر اصطلاحی
همان طور که شائع است در باب تمییز نیز نحویون تعاریف مختلفی از تمییز ارائه کرده اند که یکی از انها را منتخب کرده و با نظر به آن بحث را ادامه میدهیم:
اسم نکره ای است که متضمن معنای من بیانیه است که ابهام ماقبلش را که یا ابهام در ذات است یا ابهام در نسبت بیان میکند



فصل دوم: حال

خلط بین حال به معنای هیئت و حالت و حال به معنای زمان کنونی
تعدادی از نحویون ما بین حال به معنای حالت و زمان حال خلط کرده اند که این امر سبب شده است که در بعضی موارد به صورت نا بجا تقدیرهایی گرفته و معنا را تغییر دهند؛ ابن هشام در این باره مسئله را این گونه طرح میکند :
حال بحسب زمان به سه دسته تقسیم میشود:
-    مقارنة به معنای اینکه زمان وقوع حال زمان تکلم است مانند: " هذا بعلی شیخا  "
-    مقدرة یا همان مستقبله مانند: " مررت برجل معه صقر صائدا به غدا "
در این مثال تقدیر را این گونه میگیرد: مررت برجل معه صقر مریدا الصید به غدا
-    محکیه یا زمان ماضی مانند: " جاء زید أمس راکبا "
اگر دقت شود همان طور که از تعریف بر می آید ابن هشام در این مسأله دچار خلط شده است و البته طبق ادعای او با توجه به عبارت " کذا یقدرون "  نحویون دیگری نیز این خلط را کره اند که بسیار دور از انصاف است و چیزی که مسلم است تغییر معنایی ایجاد میکند فلذا شایان توجه است.
حقیقت نقش حال
و اما در مثال " مررت برجل صائدا غدا " ممکن است که اشکال شود که با توجه به تعریف نیز حال ما در زمان وقوع فعل رخ نداده است که در پاسخ باید به حقیقت حال اشاره شود؛
اگر در معنای حال دقت کنیم درخواهیم یافت که در حقیقت حال یک مسند است برای ذوالحال در زمان وقوع فعل و اگر این گونه به حال نگاه کردیم خواهیم یافت که بسیاری از حرف های نحیویون در باب حال بی اساس خواهد بود به عنوان مثال: ادعای نحویون بر این اساس که افعالی به نام افعال ناقصه موجودند بی اساس میشود، جمله حالیه که مصدر به واو باشد دیگر حال نخواهد بود و از این قبیل کلام ها و نظرات.
جالب این جاست که بعض نحویون نیز این مطلب را در نظر داشته اند؛
"فردا اذهب"
سیوطی در رابطه با این مثال این گونه گفته است که در اصل "اذهب فی حال تفردی بوده است  و از طرفی هم خود آگاهیم که اضافه "تفردی" اضافه مسند است به مسند الیه که خود گویای این مطلب است که حال در اصل یک اسناد است.
برای تایید این مطلب (اسنادی بودن نقش حال) به چند مثال نیز نظری می اندازیم:
-    فردا أذهب  "اذهب و انا منفرد" بوده است که در قالب یک جمله بیان شده است.
-    جاء رجل راکبا  "جاء رجل و هو راکب" بوده که در قالب یک جمله بیان شده است.
-    فتبسم ضاحکا   در اصل " فتبسم و هو ضاحک" بوده است.
-    فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ * قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِين   در اصل این گونه بوده است: "و قالوا … "
باید دقت شود که ادعا شده است که در اصل در این گونه مثال ها میتوان یک واو در تقدیر گرفت پس این سوالبه وجود خواهد آمد که پس عطف با حال متفاوت نخواهد بود که در پاسخ میگوییم که فرق آنها این است که در عطف ما نگاهی به زمان وقوع دو فعل نسبت به هم نداریم اما در صورت حالیه بودن این را در نظر گرفته ایم.
-    و از این قبیل مثال ها…
حالا که حقیقت حال روشن شد مفید است که چند مطلب را بررسی کنیم؛
خبر کان و دیگر افعال ناقصه
در ابتدا باید یاد آور شویم که اینکه نحویون دو نوع کان در تقدیر میگیرند (یکی تامه و دیگری ناقصه) اولا کاری است دشوار و در ضمن کاری است بیهوده چرا که این دو نوع کان از نظر معنایی هیچ تفاوتی با یکدیگر ندارند و اینکه گفته میشود که کان ناقصه بدون خبر کامل نمی شود فقط یک ادعاست به عنوان مثال میگویند: " کان الله علیما " اگر علیما را حذف کنیم مقصود جمله تغییر میکند که این مطلب درست است اما دلیل بر آن نیست که این کان تامه نیست و شاهد بر این امر اینکه ما گفتیم که نقش حال در حقیقت یک اسناد است و طبیعی است که اگر یک اسناد را از جمله حذف کنیم طبیعتا امکان دارد که مقصود تغییر یابد و این مطلب مسلم است که اگر کسی چیزی را مقصود خود نکرده باشد آنرا استعمال نخواهد کرد فلذا اگر از حکیمی سخنی سر بزند سراسر حکیمانه است و حذف اجزاء باعث خلل در معناست و در این مثال نیز اگر علیما را حال گرفته تمام مشکلاتی که نحویون از نظر معنوی با آن سر و کار داشته اند برطرف میشود و باید دقت شود که خود نحویون نیز گفته اند که گاهی اوقات حال عمده میشود در جمله
اشکال: ممکن است سوال شود که اگر کسی بخواهد صحبت کند و ادعا که زید در گذشته قائم بوده است چگونه باید این مطلب را بیان کند در حالی که نخواهد به وجود او اشاره ای داشته باشد؟
پاسخ: در جواب میگوییم که باید به دو نکته توجه داشت:
-    در محاورات عامیانه ممکن است که کان به صورت ناقصه به کار رفته و هیچ نظری به معنای وجودی آن نشود اما این مسأله از کلام خداوند سبحان به دور است.
-    کسی که میخواهد بگوید زید در گذشته قائم بوده است میتواند بدین گونه جمله خود را بیان کند: " زید قائم امس" یا این گونه: " زید قائم فی ما مضی"
و البته قرائن دیگری نیز بر اثبات این حرف موجود است که از توضیح آنها میپرهیزیم .
اشتقاق و جمود حال
نحویون بحث کرده اند که حال باید مشتق باشد یا تاویل به مشتق برود مگر مواردی اندک  اما آیا این بحث لفظی است یا معنوی؟
گفته شد که نقش حال در حقیقت یک اسناد است  فلذا چون ذوالحال ما ذات است، حال ما برای اینکه بتواند محمول قرار گیرد باید دارای یک ذات باشد و نمی تواند به صورت یک حدث مطلق باشد فلذا چیزی که قطعی است این است که مشتقات بتمامه قابلیت حال شدن را دارند اما ایا یک اسم جامد نیز میتواند حال باشد یا خیر؟
در پاسخ باید گفت که اگر حال ما صرفا یک ذات باشد چون این ذات عینا در ذوالحال آمده است فلذا اسناد ما بی معناست به همین دلیل چیزی که قطعی است این است که حال ما باید دارای یک ذات و یک حدث باشد اما باید دقت شود که این مسأله یک مسأله صرفا معنوی است و نباید با مشتق لفظی خلط شود و در نتیجه هر کلمه ای که دلالتی بر ذات و حدث معا داشته باشد میتواند حال قرار گیرد و لو اینکه مشتق لفظی نباشد مانند کلمه أخ که به معنای شخصی است که صفت برادر بودن را داراست .
انتقال و لزوم حال
در باره انتقالی بودن یا لازمه بودن حال نحویون ادعا دارند که حال غالبا منتقله است و گاهی نیز لازمه می آید مانند: " خلق الله الزرافة یدیها اطول من رجلیها "   و این مسأله باز باید بررسی شود که آیا بحثی است لفظی یا معنوی و سپس درباره انتقال یا لزوم آن از همان منظر نگاهی بیندازیم؛
انتقال به معنای این است که ذوالحال دائما متصف به حال نباشد  و به عبارت دیگر حمل حال بر ذوالحال همیشگی نباشد و لازمه خلاف این است که از همین جا فهم میشود که این بحث کاملا معنوی است فلذا ما از بحث لفظی اجتناب میکنیم.
اگر حقیقت حال اسناد باشد در زمان وقوع فعل و ما حالی را بیاوریم که دائما با ذوالحال قرین باشد (و البته مخاطب این قرن را بداند) آوردن حال دردی را دوا نکرده است و به عبارت دیگر مفید فائده نیست فلذا از اینجاست که گفته شده حال غالبا منتقله است نه لازمه که این حرف صحیح است به دلیل آنکه غالبا این گونه است که صفات لزمه یک شیئ واضح است و نیازی به ذکر آن برای مخاطب وجود ندارد اما اگر ذکر همین حال لازمه مفید فائده باشد برای ما سودمند خواهد بود چرا که علمی را برای مخاطب ایجاد کرده ایم.
اشکال: گفته شد که حال برای آن می آید که اسنادی را در زمان وقوع فعل بین حال و ذوالحال برقرار کند در حالی که این اسناد در حال لازمه همیشگی است که این دو با یکدیگر متضاد هستند.
پاسخ: در جواب باید گفته شود که درست است که اسناد این نوع از حال همیشگی است اما وقتی ما آن را به عنوان حال مطرح میکنیم فقط به آن زمانی نظر داریم که فعل در حال وقوع است فلذا اشکالی ندارد که حال لازمه باشد اما به قسمتی از این اسناد نظر کنیم.
تاکید و تبیین حال
حال توسط نحویون به دو قسم تقسیم شده است: مبیّنه و موکده؛ و موکده نیز سه قسم است: موکد عامل؛ مانند " فتبسم ضاحکا  "، موکد ذوالحال؛ مانند " جاء القوم طرا "، موکد مضمون جمله؛ مانند " زید ابوک عطوفا " .
اشکال واضحی که به چشم می آید این است که نحویون گفته اند که حال موکده در بعضی موارد اصلا برای بیان هیئت نمی آید در صورتی که از تعریف ما خارج است و حتی طبق بعضی تعاریف که توکید را نیز در تعریف وارد کرده است  باز ذوالحالی برای بعضی از حال های موکده موجود نیست مانند حالی که موکد مضمون جمله است فلذا این نوع از احوال از تعریف خارج اند پس بحث از آنها در اینجا صحیح نیست و یا اینکه اگر اینها حال هستند مسلما این گونه ای که تقسیم شده اند صحیح نمی باشد که با توجه به معنا در می یابیم که به غیر از قسم موکد مضمون جمله بقیه حال هستند اما نه به این شرح و حق آن است که آن موکد را مفعول مطلق بگیریم و یا اینکه ذوالحال را اسمی بدانیم که محذوف است مانند " انا ابن دارة معروفا " که عامل معروف را " احقه " گرفته اند  که البته باز با استدلالی که اورده شد به نظر صحیح نمی آید.
توضیح احوال موکده
حال موکدة عامل: " يَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا  "
همان طور که گذشت در این طور مثالها گفته میشود که حال برای تاکید عامل آمده است و مبینه نیست؛ آیا این حرف صحیح است یا خیر؟
علت حرف نحاة در این امثله آن است که میگویند معنای حال ذیل معنای عامل آمده است فلذا اگر نمی آمد نیز ما علممان به حالات ذوالحال تغییری نمی کرد پس در حقیقت آمدن کلمه "حیا" حالت را بیان نکرده و صرفا برای تاکید آمده است؛ اما به نظر این حرف، حرف ناپخته ای است چرا که در زبان عربی اسلوب هایی خاص برای تاکید وجود دارد و معنا ندارد که عرب از اسلوبی که برای بیان هیئت است استفاده کرده و عامل را تاکید نماید.
برای بررسی این مسأله خوب است که دقت کنیم که از نظر رتبی، ربط فعل به ذوالحال مقدم است یا اسناد حال به آن؟
تقدم و تاخر در اسناد حال نسبت به اسناد عامل
برای بررسی این مسأله به چند مثال زیر توجه کنیم:
-    ذهب زید مفردا
در این مثال تاویلی که خود نحویون میبرند این گونه است: " ذهب زید فی حال تفرده " و اگر این مثال را بررسی کنیم در خواهیم یافت که باید از نظر رتبی اسناد تفرد به زید قبل از اسناد ذهب به زید باشد چرا که گفته شده در زمانی که زید تنها بود رفتن صورت گرفت و گفته نشده که در زمانی که زید در حال حرکت بود تفرد صورت گرفت که از همین مسءله در می یابیم که اسناد حال قبل از عامل است به عبارت دیگر وقتی برای کلمه ای حال می آوریم ادعا داریم که در تمام مدت وقوع فعل دارای حال بوده است فلذا اگر از نظر رتبی فعل زودتر مسند شود این ادعا باطل است و باید گفته شود که در تمام زمان ذوالحال بودن فعل صورت گرفته است پس نتیجه این شد که مفردا زودتر از ذهب به زید نسبت داده شده است.
-    کان الله علیما
در این مثال نیز مانند قبلی همین استدلال موجود است و اینجا نیز چیزی که مورد ادعای ماست این است که علیم از نظر رتبی قبل از کون به الله منسوب شده است  و از همین جاست که میتوان این مطلب را فهمید که علیم بودن خدا عین وجودش است چرا که خداوند آنرا از نظر رتبی قبل از کون ادعا کرده است و این یعنی اگر زمانی بوده که کون نبوده حتما زمانی بوده که علم بوده است و البته کون و علم هر دو عین یکدیگرند برای ذات مقدس اله و این مطلب واضح است و نباید اشکال شود که برای خدا زمان مطرح نیست و معنا ندارد که بگوییم که اسناد علیم قبل از کون است که پاسخ آن داده شد که منظور رتبه است در اسناد نه زمان.
فلذا نتیجه این شد که اسناد حال به ذوالحال قبل از وقوع فعل است از نظر رتبی.
حالا که این مطلب واضح شد باید گفته شود که در مثال " یوم یبعث حیا " معنایی که فهم میشود این است که ابتدا حی به ذوالحال نسبت داده شده است و سپس بعثت که میتواند به این معنا باشد که قبل از بعثت نیز حیاة موجود بوده است و البته تاکید داشتن علاوه بر این معنا نیز مخل نیست و میتواند منظور متکلم همراه با مطلبی که عرض شد تاکید هم بوده باشد و باید در نظر داشت که قرآن کلام حکیم است و بسیار بعید است که حکیم از اسلوبی استفاده کند به غیر از استفاده ای که باید انجام دهد که این کاری است لغو.
قسم دوم: حال موکده ذوالحال: " جاء القوم طرا "
طر به معنای همگی است  که اگر ما به اسنادی بودن نقش حال توجه کنیم در می یابیم که معنا ندارد بگوییم اینجا حال بیان هیئت نمی کند و به نظر می آید که این اشکال از آنجایی بوحود آمده است که در اسلوب تاکید نیز کلماتی برای بیان جمیع می آیند که چیزی که مسلم است این است که اسلوب حال با اسلوب تاکید دو تاست پس قطعا در کلام حکیم برای دو مقصود مختلف می آیند اما به دلیل آنکه این مبحث در این مقام مفید فائده نیست و از طرفی هم در فهم سطحی قرآن خللی وارد نمی کند از آن خودداری کرده و فقط یادآوری میشویم که قرآن کلامی است از جانب حکیم مطلق و معنا ندارد که گفته شود خداوند بدون نظر به اسلوب حال و بدون نظر به وجود نقشی به نام تاکید از این اسلوب در عباراتی مانند " هُوَ الَّذي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَميعا "  استفاده کرده است.
قسم سوم: حال موکده مضومن جمله: " زید ابوک عطوفا "
این نوع از حال پیشتر مورد بررسی اجمالی قرار گرفت و از آن جهت که در قرآن کاربردی ندارد از بحث بیشتر در رابطه با آن خودداری میکنیم.
نتیجه ای که تا اینجا از بحث حاصل شد این است که اگر به اسنادی بودن حقیقت حال توجه شود، حال موکده معنایی نخواهد داشت و همواره حال بیان هیئت خواهد کرد حد اقل در کلام حکیم.
حال مفرد و جمله حالیه
مطلبی که مورد قبول است این است که بسیاری از مواقع جملات به عنوان حال استعمال میشوند اما مطلبی دیگر آن است که بر سر بعضی از جملات حالیه طبق ادعای نحویون واو می آید و در بعضی خیر که این خود نشانگر آن است که تفاوت معنوی بین این دو جمله (جمله مصدر و غیر مصدر به واو) وجود دارد و حد اقل استدلال برای این ادعا این است که " زیادة المبانی تدل علی زیادة المعانی "
برای بررسی تفاوت چند جمله را با هم بررسی میکنیم:
-    جاء زید ضاحکا
-    جاء زید یضحک
-    جاء زید و هو یضحک
-    جاء زید و هو ضاحک
به دلیل مقام بحث ما از بیان تفاوت جمله اول با بقیه جملات می پرهیزیم و چیزی را که قبول میکنیم آن است که جمله دوم از نظر ترکیب مانند اولی است که البته تفاوتی جزئی با هم دارند از نظر معنا.
و اما بررسی جمله سوم و چهارم به این صورت است:
همان طور که تا اینجا واضح شده است ما سعی بر آن داریم که قواعد نحوی را محدود کرده و حداقل قواعد را قبول کرده و شمول قواعد را بیشتر کنیم چرا که بهترین قواعد در هر علم قواعدی است که ساده تر و در عین حال با استثنائات کمتری باشند؛ به همین منظور، ما در مثال سوم و چهارم فرض میگیریم که واوی به نام حالیه وجود ندارد و واو را عاطفه میگیریم و اگر توانستیم معنا را بدین صورت بفهمیم و توجیه کنیم نیازی به تقدیر واو حالیه نداریم.
در مثال " جاء زید و هو یضحک " اگر جمله اسمیه را بر جمله فعلیه عطف کردیم ممکن است که اشکال شود که عطف اسمیه بر فعلیه قبیح است و ضعیف که در جواب میگوییم که بحث عطف بحثی است معنوی و نمی توان به طور کلی حکم کرد در یک مسأله معنوی که فلان امر ممتنع یا حتی ضعیف با توجه به ملاکی لفظی که متاسفانه نحویون این گونه حکم کرده اند و اگر اشکال شود که جمله اسمیه و فعلیه از جهت معنوی با یکدیگر متفاوت اند میگوییم که این تفاوت (ثبوت و حدوث) ربطی به مسأله عطف ندارد و این مسأله بسیار واضح است چرا که اگر دقت کنیم خواهیم یافت که این طور مباحث معنوی مربوط به زبانی خاص نیست و به عبارت دیگر فرا زبانی است و ما در زبان فارسی استعمال داریم که یک جمله ثبوتی را عطف کنیم به یک جمله حدوثی و بالعکس مانند:
" علی در حال درس خواندن است و زید هیچ گاه درس نمی خواند "
شایان توجه است که وقتی گفته میشود که واو را عاطفه میگیریم دلیل بر این نیست که ما معنایی که از حال میفهمیم را از عطف نفهمیم چرا که گفته شد معنای حال به دو چیز است:
-    بیان هیئت ذوالحال
-    بیان کردن اینکه این هیئت در زمان وقوع فعل است
و ما اگر این دو معنا را از اسلوب دیگری مانند عطف دریابیم میتوانیم به صورت حالیه ترجمه کنیم و لو اینکه نقش ترکیبی آن حال نباشد مثلا در مثال " جاء زید و هو ضاحک " اگر این گونه ترجمه شود که " زید امد و او خندان بود" و حالتی از زید را درک میکنیم و به دلیل استعمال این دو جمله در کنار هم و اینکه هر دو از زیر حکایت میکنند و اینکه جمله دوم قید زمان ندارد و قرائنی دیگر ذهن انسان درک میکند که زمان ضحک زید همان زمان ذهاب اوست فلذا معنای دوم نیز محقق است پس اشکالی وارد نمی شود که آنرا به صورت حالیه یعنی همان معنایی که نحویون اصرار بر آن دارند ترجمه کنیم در حالی که نقش این جمله را حال نگرفته و به عطف اکتفاء کرده ایم.
مثال دیگری که بررسی آن خالی از لطه نیست این مثال است:
" جاء زید و الشمس طالعة "
در این مثال نحویون گویا اصرار دارند که واو را حالیه بگیرند و به اشکال برخورده و مجبور شده اند که توجیهاتی عجیب و غریب ارائه دهند  اما اگر همین واو را عاطفه بگیریم مشکل حل است و معنای حال را میفهمیم و هیچ نیازی نیست به اینکه تاویل به مشتق ببریم یا این جور کارها.
اشکال اول: برای عطف کردن نیاز است به جامع در حالی که این دو جمله هیچ جامعی ندارند پس نمی توان واو را عاطفه گرفت.
پاسخ: در جواب دو پاسخ میدهیم:
-    اول اینکه حال نیز به طریق اولی به یک رابط و ربط نیاز دارد بین حال و ذوالحال و اگر نحویون آمده اند و این مشکل را برای حال برطرف کرده اند به طریق اولی این مشکل برای عطف قابل حل است
-    پاسخ دوم این است که جامعی که ما برای عطف به آن نیاز داریم لزوما تکرار حکم یا تکرار مسند الیه نیست بلکه ادنی مناسبتی کافی است مثلا در این مثال جامع ما میتواند همزمانی این دو حکم باشد که اگر دقت شود در زبان فارسی نیز این مطلب درست است البته منظور ما این نیست که به خاطر عدم وجود رابط نمی توان نقش را حال گرفت بلکه در این مسأله با یکدیگر عطف و حال تفاوتی ندارند و تلاش نحویون تلاشی است بی هدف چرا که اشکال ندارد که رابط بین حال و ذوالحال همزمانی آنها باشد و اشکال ما به اینکه این جمله را حالیه نگرفته ایم تنها این است که واو را عاطفه بگیریم و از تقدیر واو تازه اجتناب کنیم.
اشکال دوم: اگر این واو را عاطفه بگیریم در جملاتی مانند " فَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُون  " چگونه واو را توجیه میکنیم در صورتی که میدانیم این عبارت معنای حال میدهد و معنایی ندارد که جمله ای معطوف بعد از الا قرار بگیرد.
پاسخ: برای پاسخ به این اشکال باید ابتدا معنای استثناء را بررسی کنیم؛
مشهور  این گونه میگویند که در عباراتی مانند " جاء القوم الا زیدا " دو حکم داریم:
-    جاء القوم
-    ما جاء زید
و در جملاتی مانند " ما جاء الا زید " نیز گفته میشود که دو جمله ما در حقیقت این گونه است:
-    ما جاء احد
-    جاء زید
اما این حرف غلط است و اگر به معنای استثناء و جمله ای که استثناء در آن به کار رفته است دقت شود در خواهیم یافت که معنا این گونه است:
-    جاء القوم الا زیدا
o    جاء القوم غیر زید
o    ما جاء زید
-    ما جاء الا زید
o    ما جاء غیر زید
o    جاء زید
این معنا از نظر منطقی و حتی از نظر نحوی و معنوی واضح است و از توضیح آن به دلیل عدم اطاله کلام می پرهیزیم و اگر این گونه ترجمه کردن استثناء را پذیرفتیم یک گام مدر توضیح عاطفه بودن واو در مثال مورد اشکال پیش رفته ایم.
حالا اگر طبق همین تعریف جمله مورد اشکال را تاویل ببریم این گونه خواهد شد:
-    فلا تموتن و انتم غیر مسلمین
-    موتن و انتم مسلمون
ملاحظه میشود که طبق این تاویل استثناء هیچ گونه اشکالی در عاطفه بودن به وجود نیامده و در ضمن این ذهنیت که استثناء حتما باید در یک جمله باشند دو طرف آن بی پایه و اساس است.
از بیان تفاوت های دیگر این چهار جمله  به دلیل مناسب نبودن مقام می پرهیزیم.



فصل سوم: تمییز

حقیقت تمییز
چیزی که ممورد اتفاق است آن است که تمییز اسمی است که رافع ابهام است و این ابهام طبق تعریف دو قسم است:
-    ابهام در ذات  به تمییزی که برای رفع این ابهام به کار رود تمییز ذات میگویند.
-    ابهام در نسبت به تمییزی که برای رفع این ابهام به کار رود تمییز نسبت میگویند.
نکته: منظور از نسبت در اینجا اسناد نیست بلکه اعم است و به معنای هر گونه ارتباط بین مسند یک جمله و اجزای دیگر جمله است چه آن جزء مسند الیه باشد چه نباشد مانند " زرعت الارض قمحا  "
حقیقت تمییز ذات
وقتی میگوییم تمییز ذات یعنی که ممیَز ما دارای ابهام است و چون ما در اینجا به ذات مینگریم نتیجه میشود که ذات دارای ابهام در حقیقت دارای ابعاد گوناگون است و با بیان تمییز مشخص میکنیم که به کدام یک از ابعاد نظر داریم مثلا در عبارت " اثْنا عَشَرَ شَهْرا  " میبینیم که اثنا عشر میتواند هر چیزی باشد و در حقیقت دوازده ابعاد گوناگونی دارد که با آوردن عبارت شهرا این بعد را از بقیه ابعاد جدا کرده و اعلام میکنیم که منظور ما از اثنا عشر چه بوده است و به عبارت دیگر تمییز ذات یکی از ابعاد ذات است که مراد اصلی متکلم است.
حقیقت تمییز نسبت
در تمییز نسبت نیز مانند تمییز ذات در برقراری نسبت بین فعل و جزء جمله ابهامی موجود میباشد که این ابهام نیز به دلیل این است که ممیَز ما دارای ابعاد گوناگونی است که با بیان تمییز در حقیقت مراد اصلی خود را از منسوب فعل بیان کرده و به این طریق ابهام نسبت را از بین میبریم مثلا در عبارت " رَبِّ زِدْني‏ عِلْما  " وقتی میگوییم رب زدنی، زیادت در من میتواند از جهات مختلفی باشد و به عبارت دقیق تر منظور از من میتواند متفاوت باشد که با آوردن کلمه علما این منظور واضح شده و ابهام از کلمه " یاء متکلم " از بین رفته و به تبع آن ابهام از نسبت برطرف میشود پس در نتیجه منظور ما از ممیَز - مانند همان تمییز ذات – تمییز است.
در نتیجه حقیقت تمییز این شد که مراد اصلی متکلم از ممیَز همان تمییز است یعنی یکی از ابعاد ممیَز که توسط تمییز مشخص میشود.
اشتقاق و جمود تمییز
پیشتر در بحث حال گفته شد که منظور از اشتقاق، اشتقاق معنوی است نه لفظی و اینجا نیز منظور همان است.
گفته شد که تمییز در حقیقت یکی از ابعاد ممیَز را بیان میکند به همین دلیل معنا ندارد که مشتق باشد چرا که کلمه مشتق یک ذات است به همراه یک حدث که ما به دو چیز در تمییز نیاز نداریم و کلمه از آن حیث که تمییز است باید که یک بعدی باشد اگر چه حتی در معنا کلمه ما مشتق باشد؛
برای توضیح بیشتر این مطلب به مثال های زیر توجه کنید:
مثال اول: " انا اکثر منک مالا "
در این مثال همان طور که واضح است تمییز ما مالا است و بیان میکند که وجه اکثریت من از تو مال است که معنای جمله این گونه است: " مالی اکثر من مالک " و همان طور که واضح است در اینجا تمییز یک بعدی است.
مثال دوم: " فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظا  "
در این آیه شریفه همان طور که واضح است کلمه حافظا به وجود اینکه مشتق است هم لفظا و هم معنا تمییز قرار گرفته است با وجود اینکه ما ادعا کردیم که تمییز باید یک بعدی باشد از حیث آنکه تمییز است پس این مثال نیاز به توضیح دارد؛
بعضی نحویون برای برطرف کردن این مشکل دست به تاویل به جامد برده اند  که به نظر کار اشتباهی می آید و اولین موید برای این حرف آن است که دو عبارت " خیر حافظا " و " خیر حفظا " دو عبارت متفاوت است و هر دو نیز مستعمل اند فلذا طبیعی است که تفاوت معنوی داشته باشند و در زبان فارسی هم ما داریم همین عبارات را: " بهتر است از جهت حفظ کردن " و " بهتر است از جهت حافظ بودن " که تفاوت این دو جمله در زبان فارسی بسیار واضح است و چون این مسأله، مسأله ای است فرازبانی پس در زبان های دیگر هم به شرط موجود بودن تفاوت وجود دارد که میبینیم در زبان عربی هر دو عبارت موجود است پس تفاوت دارند با یکدیگر و اما اینکه تفاوت آنها چیست و اشکالی که در قبل مطرح شد چگونه قابل حل است با توضیح زیر إن شاء الله برطرف میشود.
اگر دقت شده باشد مطرح کردیم که تمییز از آن حیث که تمییز است بایستی که یک بعدی باشد نه اینکه مطلقا یک بعدی باشد و در مثال نیز ملاحظه میشود که ما چیزی که میفهمیم یک بعد است (حافظ بودن) که این جدای از معنای اشتقاق حافظ است و میتوان این گونه گفت که در این مثالها ما کل کلمه دو بعدی را به عنوان یک بعد در نظر گرفته و از همان جهت آنرا تمییز قرار میدهیم.
نتیجه کلی در این بحث آن شد که تمییز باید از آن جهت که تمییز است یک بعدی باشد.
تنکیر تمییز
در ادامه تعریف تمییز آقای السامرائی میگوید که این مسأله (نکره بودن تمیز) اختلافی است و غالب این است که تمییز نکره باشد اما قلیلا معرفه نیز می آید .
حق این است که بحث تعریف و تنکیر طبق تعریفی که خود نحاة از نکره و معرفه ارائه داده اند  بحثی است کاملا معنوی اما متاسفانه همین نحویون در تشخیص مصداق به الفاظ متوسل شدند و بحث را کاملا یا غالبا لفظی کرده اند؛ مانند آنکه به طور مطلق گفته اند که ضمیر یا اسم مصدر به ال و این قبیل اسماء معرفه اند که این ملاک اصلا معنوی نیست.
حال اگر منظور نحاة از نکره بودن تمییز این باشد که نباید از بین ضمائر و این معرفات لفظیه تمییز بیاوریم چیزی که واضح است این است که مسلما این منظور غلط است چرا که بحث تمییز بحثی است معنوی و اگر معنا را از منظر لفظ بررسی کنیم مسلما امکان آن دارد که حتی در مصادیق نیز به اشتباه بر بخوریم و حتی اگر مصادیق ما اشتباه نشود مسلم آن است که راه رسیدن به مصداق غلط بوده که همین برای ما مهم است.
در نتیجه اگر تعریف و تنکیر در تمییز موثر باشد، تعریف و تنکیر معنوی است که موثر است نه معرفه یا نکره لفظی به همین دلیل در این قسمت از بحث به بررسی این مسأله (تنکیر تمییز از لحاظ) میپردازیم.
علمی که تعریف یک اسم به ما میدهد آن است که ذات آن اسم را برای ما مشخص میکند و ما در تمییز گفتیم که ذات برای ما مشخص شده است (به همان مقداری که مورد نیاز ما بوده است) و با آوردن ممیِز ما مشخص میکنیم که کدام یک از ابعاد ممیَز مورد نظر است فلذا اگر تمییز ما معرفه باشد علمی به ما نمی دهد و به عبارت دیگر اصلا تمییز نباید معرفه باشد چرا که مقصود ما از آوردن تمییز این است که فقط بعد را مشخص کنیم و تعریف تمییز یک مطلب زائد است که آوردن آن نه تنها مقصود ما نیست بلکه ما را از مقصودمان دور میکند.
پس نتیجه ای که از بحث گرفتیم آن شد که تمییز بایستی یا حداقل بهتر آن است که نکره باشد و مقصودمان از آوردن تمییز اشاره به تعریف یا تنکیر آن نیست پس طبق اصل به رفع نیاز اکتفاء کرده و از تعریف جلوگیری میکنیم.
البته مثالهای آورده شده به عنوان تمییز معرفه جای بحث دارد که به دلیل آنکه نیاز ما به این بحث بیش از این نیست از بررسی آنها میپرهیزیم.



فصل چهارم: تفاوت ها

تفاوت حال و تمییز
طبق مطالبی که طرح شد تفاوت های حال و تمییز خواه ناخواه مطرح شد اما در این فصل در صدد آنیم که این تفاوت ها را جمع بندی کنیم؛
تفاوت هایی که در کتب نحوی مطرح شده به شرح زیر است:
1.    تمییز فقط مفرد می آید اما حال هم میتواند مفرد باشد و هم میتواند جمله باشد.
2.    تمییز همواره فضله است اما حال گاهی معنا متوقف بر آن است.
3.    تمییز مبین ذات یا نسبة است اما حال مبین هیئت است.
4.    تمییز در یک جمله متعدد نمی شود مگر با عطف اما حال میتواند متعدد شود بدون عطف.
5.    تمییز ذات نمی تواند بر عاملش مقدم شود و تمییز نسبت نیز بهتر است که مقدم نشود اما در حال تقدیم جائز است.
6.    تمییز غالبا جامد است اما حال غالبا مشتق است.
7.    تمییز برای تاکید عامل نمی آید اما حال گاهی موکده است.
در اینجای بحث با تکیه به مباحث پیشین برآنیم تا این تفاوت ها را بررسی کنیم؛
مورد اول: مورد اول صحیح است و اگر با جمله ای مواجه شدیم مسلما نمی تواند تمییز باشد که البته ذکر این مورد بی ثمر است چرا که مواردی که انسان شک میکند که با تمییز مواجه شده یا با حال جمله نیستند.
مورد دوم: اینکه گفته شده تمییز همواره فضله است مطلبی است نا صحیح چرا که با وجود آنکه گفته شد همواره تمییز یکی از ابعاد ممیَز را بیان میکند اما در بعضی موارد بیان این بعد به نحوی است که اگر نیاید معنا ناصحیح میشود؛
در جایی که ابهام برای مخاطب واضح است ما حتما نیاز داریم به آنکه تمییز را ذکر کنیم که اگر ذکر نشود مخاطب مسلم میداند که به مقصود نرسیده مانند " زرعت الارض قمحا " که اگر قمح ذکر نشود مخاطب اصلا نخواهد فهمید که زرعت الارض یعنی چه چرا که کلمه زرعت با ارض استعمال ندارد.
مورد سوم: این تفاوت نیز صحیح است اما به نظر نمی رسد که بتوان با تمسک به این تفاوت در جملات فرق گذاشت بین تمییز و حال چرا که ابتدا باید بفهمیم که کلمه مورد نظر تمییز است یا ذات و بعد بگوییم که بیان هیئت کرده یا ذات اما اگر همین مورد به این صورت ذکر میشد که اگر در جمله ابهامی وجود داشت قاعدتا تمییز در جمله موجود است و اگر نه کلمه مورد نظر حال است که باز این مطلب به طور کامل ممیز حال از تمییز نیست.
مورد چهارم: این مورد نیز با اینکه صحیح است اما فقط در جایی کاربرد دارد که حال ما متعدد باشد تا بتوان تشخیص داد که کلمات مکرر تمییز نیستند فلذا دامنه کاربرد این تفاوت بسیار ضیق است.
مورد پنجم: این مورد نیز به دلیل آنکه هم در تمییز جواز داریم هم در حال اصلا نمی تواند باعث تشخیص قطعی ما شود.
مورد ششم: این مورد هم که طبق مباحث گذشته معلوم شد که بحثی است معنوی نه لفظی فلذا ملاک ما باید معنا باشد که خود این مسأله نیاز به آن دارد که ابتدا نقش واضح شده و سپس دو بعدی بودن یا تک بعدی بودن روشن شود.
مورد هفتم: این مورد نیز با توجه به مسائل قبلی مردود است اما با توجه به منظور نحویین میتوان در جایی که به قول نحویین ما حال موکده داریم تشخیص دهیم که کلمه مورد نظر تمییز نیست که باز شاهدیم که دایره تشخیص ما در این تفاوت نیز ضیق است.
نکاتٌ مستعصیة!
باید در اینجا به چند نکته توجه کنیم:
نکته اول: اینکه نحویون به بیان مسائل در باب تفاوت بین حال و تمییز پرداخته اند این مطلب را به مخاطب القاء میکند که تفاوت اینها جزئی است و باعث آن میشود که مبتدئین نتوانند درست تشخیص داده و همواره دچار شک میشوند فلذا لازم به ذکر است که اگر کسی حال را از نظر معنوی و تمییز را نیز از همین منظر بشناسد در تشخیص حال و تمییز به اشتباه بر نخواهد خورد و نیازی نیز به دانستن تفاوت های این دو ندارد و نیازی نیز به بررسی تفاوت ها نیست.
نکته دوم: ممکن است در بعضی موارد ما با وجود اینکه هم حال را و هم تمییز را کاملا شناخته ایم باز احتمال هر دو نقش را بدهیم که باید توجه شود که اگر این احتمال صحیح باشد و هر دو نقش محتمل باشد ضرری به بحث حال و تمییز نمی زند و در واقع در این گونه مثالها باید غرض متکلم را بفهمیم که گاهی با توجه به سیاق کلام فهم میشود و گاهی فهم نمی شود و در حالت کلی در این گونه مثالها وظیفه نحو این نیست که به صورت قطعی حکم کند.
نکته سوم: در بسیاری از موارد میشود که انسان از بعضی عبارات به وضوح معنایی را درک میکند و بسیار روشن تشخیص میدهد که هر کلمه چه جایگاهی در جمله دارد اما وقتی وارد تجزیه و ترکیب میشود سرگرم قواعد نحوی شده و ترکیب های مختلف را بررسی کرده و احتمالات نحوی زیادی را میدهد که در بعضی موارد با همان معنایی که اول فهم کرده است در تعارض است که باید در این مسأله دقت شود؛ مثلا در عبارت " علی القائم فی الدار " چیزی که واضح است آن است که القائم صفة است برای علی اما ممکن است کسی بعد از دقتی نحوی بگوید که این خبر دوم است و اشکالی هم ندارد اما دور از انصاف است!
تفاوت معنوی
ابتدا به این تفاوت اشاره میکنیم که حقیقت حال مسند است و حقیقت تمییز مسند الیه یا چیزی که فعل به آن منسوب است مانند مفعول.
در اینجا ما فقط مواردی را بررسی میکنیم که یک کلمه منصوب در جمله قرار گرفته باشد و شک در آن باشد که آیا تمییز است یا حال به دلیل آنکه در دیگر موارد طبق شرائطی که حال یا تمییز دارد فقط یکی از دو نقش محتمل بوده و تفاوت از لفظ قابل فهم است.
راه ساده ای که برای این امر وجود دارد این است که در موارد مشکوک یک بار کلمه را تمییز بگیریم و یک بار حال و با توجه به نکاتی که در هر دو باب گفته شد ملاحظه میکنیم که آیا تمییز بودن در جمله صدق میکند یا خیر و بار دیگر همین کار را به تقدیر حال انجام داده و حکم میکنیم.
اگر تا اینجای کار فقط یک نقش محتمل شد کار تمام است اما اگر هر دو محتمل شد به سراغ این میرویم که کدام نقش با توجه به سیاق مورد نیاز است و البته یک مطلب دیگر هم که باید توجه شود این است که تمییزی که با حال مشتبه میشود تمییز نسبت است نه تمییز ذات.
تطبیق با قرآن
كَفى‏ بِاللَّهِ علیما
در این آیه شریفه در باره کلمه علیما هر دو احتمال حال و تمییز را داده اند  که ما اکنون آنرا بررسی میکنیم؛
بر اساس تمییز بودن: اگر کلمه علیما را تمییز بگیریم یعنی که ما به خداوند از ابعاد گوناگون میتوانیم نظر کنیم و خداوند طبق این آیه از نظر علیم بودن کفایت کنند است و ترجمه این گونه خواهد شد: " خدا از نظر علیم بودن کفایت کننده است" که ترجمه قابل قبولی است.
بر اساس حال بودن: گفته شد که حال نوعی اسناد است فلذا اگر نقش علیم را حال بگیریم در حقیقت دو جمله داشته ایم که به یک جمله مبدل شده اند:
-    الله علیم
-    کفی بالله
و ترجمه این گونه خواهد شد: " خدا در حالی که عالم است کفایت کننده است "  که این ترجمه نیز از منظر نحو و معنا مورد تایید است.
بررسی اعتقادی: گفته شد که از منظر نحو هر دو نقش حال و تمییز محتمل است اما آیا هر دو معنای مفهوم از نظر اعتقادی نیز مورد پذیرش است یا خیر؟
اگر نقش را تمییز بگیریم چیزی که فهم میشود آن است که اگر نیازی به علیم داشته باشیم و علم خدا ما را کفایت میکند و بر اساس سیاق آیه از نظر اعتقادی نیز مناسب است اما اگر نقش را حال گرفتیم ما دیگر به این نکته کاری نداریم که خداوند در چه مقامی کفایت کننده است بلکه ما به صورت مطلق میگوییم که خداوند کفایت کننده است به صورت مطلق و بعد از آن علت کفایت را که همان علیم بودن است بیان میکنیم پس اگر بخواهیم واضح تر بگوییم در تمییز ادعا داریم که کفایت کنندگی از منظر علیم بودن موجود است و در حال ادعا داریم که کفایت کنندگی از تمام مناظر موجود اما علت آن علیم بودن است که این ادعا با عقائد شیعی سازگاری ندارد چرا که ذات خداوند متعال بسیط بوده و علت نمی توانند یک بعد از ابعاد  اله باشد فلذا در حالت کلی نقش حال مردود و تمییز مورد قبول است؛ که البته باز هم کسی میتواند در این امر مناقشه کند که چون بحثی نحوی نیست ما به همین قدر کفایت کرده و این نکته را یادآور میشویم که همواره ترکیب های درست نحوی در مجموع معنای درستی را لزوما به ما القاء نمی کنند.


جمع بندی

حال در حقیقت یک مسند است در جمله و تمییز در حقیقت مسند الیه حقیقی جمله است و اگر مسند الیه نباشد دقیقا باید بتواند جای ممِز خود بنشیند.
تفاوت اصلی حال و تمییز همین مسأله است و دیگر فروق این دو، نشأة گرفته از این فرق اصلی؛ به عنوان مثال مشتق بودن (دو وجهی بودن) حال به دلیل آن است که بتوان بوسیله آن اسناد برقرار ساخت و تک وجهی بودن تمییز به دلیل آن است که نیازی به اسناد در تمییز نیست و تمییز برای بیان یک بعد است فلذا نباید دو بعدی باشد.
تمرکز این پژوهش بر روی تفاوت های معنوی حال و تمییز بود که گذشت و تفاوت های لفظی که در بعضی موارد باعث سادگی کار مبتدئین میشود عبارت اند از اینکه:
-    حال میتواند جمله باشد بخلاف تمییز
-    حال میتواند بدون عطف مکرر شود اما تمییز یا مکرر نمی شود یا اگر از یک کلمه چند تمییز بیاوریم، تکرار آنها حتما بوسیله عطف است مثلا: " انا اکثر منک مالا و نفرا " و جائز نیست بگوییم: " انا اکثر منک مالا نفرا "
-    تمییز نمی تواند از لفظ عامل یا به معنای آن باشد اما حال میتواند: " ولّی مدبرا  "
و راهکار اصلی برای آنکه بتوان در جمله تشخیص داد که یک کلمه حال است یا تمییز این شمرده شد که باید کلمه مورد نظر را یک بار حال در نظر گرفته و اگر از نظر نحوی مشکلی نداشت به سراغ معنا برویم که یک نمونه از این کار بررسی شد و سپس تمییز بودن کلمه را بررسی نماییم و هر نقشی که راجع به کلمه از نظر نحوی و معنوی مورد پذیرش بود میتواند نقش مورد نظر متکلم باشد که در مقام بعد اگر باز هم نتوانستیم حکم قطعی دهیم راجع به حال بودن کلمه یا تمییز بودن آن باید به نحوی منظور متکلم را تشخیص دهیم که بر عهده علم نحو نیست.

فهرست منابع
1  قرآن کریم
2  الجدول فى اعراب القرآن، صافى محمود بن عبد الرحيم، دار الرشيد مؤسسة الإيمان، دمشق بيروت، 1418 ق
3  البهجة المرضیة، جلال الدین عبد الرحمن، دارالحکمة، قم، 1391 ش
4  المحيط في اللغة، صاحب بن عباد، إسماعيل بن عباد، عالم الكتاب‏، بيروت‏، 1414 ق‏
5  المصباح المنير في غريب الشرح الكبير، فيومى، أحمد بن محمد، موسسه دار الهجرة، قم، 1414 ق‏
6  النحو الوافی، عباس حسن، دار المعارف، مصر
7  شرح الرضی علی الکافیة، استرآبادی،رضی الدین، جامعة قازیونس
8  كتاب العين‏، فراهيدى، خليل بن أحمد، نشر هجرت‏، قم، 1409 ق‏
9  لسان العرب، ابن منظور، محمد بن مكرم‏، دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع- دار صادر، بیروت، 1414 ق‏
10  معانی النحو، فاضل صالح السامرائی، شرکت العاتک لصناعة الکتاب، قاهرة
11  معجم مقاییس اللغة، ابن فارس، أحمد بن فارس‏، مكتب الاعلام الاسلامي‏، قم، 1404 ق‏
12  مغنی الادیب، الانصاری، جمال
الدین بن هشام ، انتشارات مرکز مدیریت حوزه های علمیه، قم ، 1433 ق
13  نهایة النحو، صفائی بوشهری


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.