بسم الله الرحمن الرحیم

 

تقدیم به

امام عصر حضرت حجت(ع) که با ظهورش جهان را پر از عدل وداد میکند

تقدیر وسپاسگذاری از

معاونت پژوهش  مدرسه حضرت حجت الاسلام والمسلمین موسویان و(زید عزه)و جناب آقای عزتی  واستاد گرامی حضرت حجت الاسلام والمسلمین قاسمیان(زید عزه)


چکیده
ما در این تحقیق درباره دو اسم عامل یعنی اسم فاعل ومصدر بحث خواهیم کرد ودرباره این دو وویژگی های آنها وچگونگی عمل کردنشان بحث میکنیم وبه فضل الهی خواهیم توانست که در پایان این تحقیق درباره این دو اسم عامل چیزهای بیشتری بدانیم ودر مواجهه با مثال ها تشخیص دهیم که در کجاها اسم عامل مورد نظر میتواند عمل کند ودر کجا نمیتواند عمل کند



فهرست مطالب
تبیین مساله________________
________________________________________________________6
جایگاه بحث___________
______________________________________________________________6
ضرورت بحث___________
______________________________________________________________6
مفهوم شناسی________
______________________________________________________________8
مصدر_________________
_____________________________________________________________9
اقسام مصدر____________
_____________________________________________________________9
اقسام مصدر اصلی________
____________________________________________________________9
مصدر میمی_________________
________________________________________________________9
مصدر صناعی________________
________________________________________________________9
مصدر معلوم ومجهول_______________
____________________________________________________10
مره____________________________
___________________________________________________10
کصدر موول______________________
____________________________________________________10
شرایط عمل کردن مصدر_____________
____________________________________________________11
اشکال مصدر عامل_________________
____________________________________________________11
اسم فاعل___________________
________________________________________________________13
مبدا اشتقاق وحالات اسم فاعل____
________________________________________________________13
اشکال اسم فاعل_______________
_______________________________________________________13
شرایط عمل اسم فاعل___________
_______________________________________________________14
شرایط رفع ضمیر_______________
_______________________________________________________14
شرایط رفع اسم ظاهر_____________
______________________________________________________14
شرایط نصب مفعول برای اسم فاعل_____
____________________________________________________15
تفاوت ها________________________
____________________________________________________16
جمع بندی_______________________
____________________________________________________17
فهرست منابع________________________
_________________________________________________18
 

تبیین مساله
موضوع مساله:اسم فاعل ومصدر
محمول مساله:تفاوت درعمل
نسبت حکمیه:دارند یا خیر
چون ما وجود اسم فاعل ومصدر را مفروض فرض کرده ایم قضیه مورد نظر ما ازنوع (هل مرکبه) میباشد زیرا پس ازفرض وجود درباره تفاوت بحث میکنیم و قضیه ما ازنوع (حقیقیه)میباشد زیرا ما دراین تحقیق درباره هر آنچه که مصدر واسم فاعل باشد بحث میکنیم وفرقی بین مصادیق بالقوه وبالفعل نیست وهمچنین قضیه ما ازنوع(محصوره)میباشد زیرا درست است که درظاهر کمیت درقضیه موجود نیست اما بحث ماشامل همه اسامی فاعل ها ومصادر میشود پس قضیه کلیه است وهمچنین نوع حمل دراین قضیه (حمل شائع)میباشد زیرا با مصادیق این دو کار داریم نه صرف مفاهیم
جایگاه بحث
ادبیات عرب- نحو- کلمه- اسماء عامل- مصدر واسم فاعل


ضرورت بحث
ما برای اینکه بدانیم خصوصیاتی که این دو درعمل کردن دارند لازم است تا شرایط مورد نظر هرکدام رابرای اینکه بتواند عمل کند بدانیم پس باید توجه داشته باشیم که اگر دانستیم که شرایط عمل هر کدام به چه صورت است به راحتی درمواجهه با مثالهای مختلف متوجه خواهیم شد که کدامیک در کدام جایگاه عمل میکند وکدامیک اگر مثلا فلان شرط را نداشت دیگر نمیتواند عمل کند



مفهوم شناسی
اسم فاعل در لغت به معنای انجام دهنده وعامل کار می آید اما دراصلاح دارای تعاریف متعددی است که یکی ازآنها عبارت است از:اسم مشتقی که دلالت برصار شدن فعلی بروجه حدوث میکند
مصدر درلغت به معنای آن چیزی که از آن سرچشمه میگیرد  واصل وریشه هر چیز وبازگشت ابل وغنم  نیز آمده است ودر اصطلاح دارای تعاریفی است که یکی از انها عبارت است از:اسمی که برحدث(مفهومی که قائم به حقیقتی غیر ازخود که صادره ازان است) دلالت دارد



مصدر
اقسام مصدر
مصدر در حالت کلی به دو بخش صریح وموول تقسیم میشود که خود مصدر صریح دارای انواع واقسامی است مثلا اصلی- میمی- صناعی- مره  وغیره تقسیم میشود.
اقسام مصدر اصلی
مصدر اصلی بر دو قسم است:1-مصدر فعل ثلاثی مجرد 2-مصدر فعل غیر ثلاثی مجرد که دارای اوزان مختلفی میباشد که آنرا رجوع به کتب میدهیم
مصدر میمی
مصدری قیاسی که در آغاز آن میم زائده وجود دارد  ودلیل نامگذاری به این اسم به دلیل وجود(میم)میباشد
مصدر صناعی
مصدری قیاسی که بر تمام الفاظی که درآخرش دوحرف یاء مشددی که تاء مربوطه بعدش باشد اطلاق میشود
بعد از زیاد شدن این دو حرف دلالت بر معنای مجرد دارد که قبل از اضافه شدن این دوحرف دلالت بر این معنا نداشت ومعنای ساخته شده شامل تمام صفات وویژگی های آن لفظ است مثلا انسانیت یعنی تمام صفات وویژگی های یک انسان
مصدر معلوم ومجهول
مصدر اگر به فاعل نسبت داده شود وبرای فعل معلوم بیاید مصدر معلوم واگر به نائب فاعل نسبت داده شود وبرای فعل مجهول بیاید مصدر مجهول مینامند  واین دو مصدر در لفظ مشترک ولی در معنا متفاوت وبه وسیله قرینه از یکدیگر جدا میشوند
مصدر مره
اسمی که بر یکبار واقع شدن کار یا حالتی دلالت میکند
مصدر موول
مصدری که دارای حروف مصدریه(ما-لو-کی-ان-ان) باشد وبه همراه حرف مصدریه خود تاویل به مصدر برده میشود مانند(حتی ضاقت علیهم الارض بما رحبت)


شرائط عمل کردن مصدر
مصدر برای عمل کردن خود باید دارای شرایط زیر باشد:
1-مفرد 2-مکبر(مصغر نباشد)  3-مقدم بر معمول 4-عدم فاصله به اجنبی بین مصدر ومعمول 5-مفعول مطلق تاکیدی نباشد مگر مفعول مطلق تاکیدی که نائب فعلش است 6-عدم ختم به تاء تانیث 
اشکال مصدر عامل
مصدری که عمل میکند به سه حالت وجود دارد:
1-مضاف:اکثرا به فاعلش اضافه میشود وبعد درصورت متعدی بودن مفعولش ذکر میشود وغالبا به ذکر یکی از این دو اکتفا میکند
مانند (ما کان استغفار ابراهیم لابیه الا عن موعده)  ای استغفار ابراهیم ربه (اضافه به فاعل وحذف مفعول)
مانند(لا یسئم الانسان من دعاء الخیر)  ای دعائه الخیر(اضافه به مفعول وحذف فاعل)
2-تنوین دار:مانند (اطعام فی یوم ذی مسغبه یتیما ذا مقربه)  (اطعام مصدر دارای تنوین که در کلمه- یتیما- عمل کرده است)
3- مقرون به(ال): در این هنگام عمل مصدر ضعیف میباشد تا جایی که عده ای گفته اند مصدری که مقرون به (ال) باشد ودر فاعل یا مفعول عمل کرده باشد درقرآن نداریم اما مثال برای جایی که مصدر در ظرف عمل کرده باشد در قرآن داریم مانند(لا یحب الله الجهر بالسوء من القول الا من ظلم)


اسم فاعل
مبدا اشتقاق وحالات اسم فاعل
اسم فاعل از فعل مضارع معلوم (مشهور) ساخته میشود ودر ثلاثی مجرد وغیر مجرد می آید:
1-ثلاثی مجرد: اسم فاعل در این هنگام بر وزن(فاعل) می آید مانند(ضاحک-کاتب)
2-غیر ثلاثی مجرد: اسم فاعل دراین زمان بر وزن فعل مضارع می آید باقید این نکته که (میم مضمومه)جایگزین حرف مضارعه شده و ماقبل آخر مکسور میشود
مثلایدحرج=مدحرج*ینطلق=منطلق* یستغفر=مستغفر
نکته: در برخی کتب شیوه ساخت اسم فاعل در اوزان مختلف به صورت مبسوط تر آمده است که برای اختصار آنرا به خواننده واگذار می کنیم
اشکال اسم فاعل
اسم فاعل مانند فعل عمل می کند وبه دو صورت وجود دارد:
1-مقرون به(ال موصوله):   مانند(فویل للقاسیه قلوبهم من ذکر الله)
2-غیر مقرون به (ال موصوله):  مانند (انی جاعل فی الارض خلیفه)

شرایط عمل اسم فاعل
همان طور که دانستیم اسم فاعل دو شکل داشت حالا درباره شرایط عمل آن صحبت میکنیم درباره شرایط ذکر این نکته مهم است که درصورتی که اسم فاعل مقرون به(ال موصوله) باشد هیچ شرطی ندارد وبدون هیچ قیدی عامل است اما در شکل دوم اسم فاعل یعنی زمانی که غیر مقرون به (ال موصوله) باشد باز دو حالت بوجود می آید که این دو حالت عبارت است از اینکه بخواهد اسم ظاهر را رفع دهد یا ضمیر (مستتر یا منفصل) که شرایط هر کدام را جدا گانه بررسی میکنیم
شرایط رفع ضمیر(مستتر یا منفصل)
در این حالت برای عمل اسم فاعل شرطی وجود ندارد مگر اینکه اسم فاعل مبتدای وصفی باشد که در این حالت اعتماد شرط است
شرایط رفع اسم ظاهر
در این حالت اسم فاعل باید دارای شرایط و ویژگی های خاصی باشد تا بتواند اسم ظاهر را رفع دهد که آنها عبارت است از:
1-مکبر باشد(مصغر نباشد)
2-عدم فاصله بین اسم فاعل ومعمول به واسطه اجنبی
3-اسم فاعل یکی از حالات مبتدای وصفی(اعتماد بر نفی یا استفهام) یا خبر(فرقی نمیکند برای مبتدای غیر منسوخ یا برای یکی از نواسخ) یا صفت یا حال باشد
شرایط نصب مفعول برای اسم فاعل
اگر اسم فاعل بخواهد مفعول گرفته وآنرا منصوب کند باید دارای شرایط ذیل باشد:
علاوه بر آن شرایط ذکر شده در رفع اسم ظاهر(عدم وجود اجنبی+عدم مصغر بودن+مبتدای وصفی یا خبر یا صفت یا حال بودن)باید اسم فاعل به معنای حال ویا استقبال باشد تا بتواند در مفعول عمل کند برای بحث کاملتر وجامعتر میتوانید به کتب دیگر نحوی  مراجعه کنید


تفاوت ها
در ادامه بحث پژوهش به مهم ترین بحث که همان تفاوت های اسم فاعل در عمل با مصدر است میرسیم که باید دقت شود تا با بیان این تفاوت ها قادر شویم که در هر جا متوجه شویم که آیا دراین مثال مثلا اسم فاعل یا مصدر میتواند عمل کند یا خیر حال به بیان تفاوت ها میپردازیم:
1-عدم جواز اضافه اسم فاعل به فاعل خودش بر خلاف مصدر که اکثرا به فاعل خودش اضافه میشود
2-اسم فاعل حتی اگر مثنی یا جمع نیز بسته شود باز هم عمل خواهد کرد برخلاف مصدر که فقط زمانی عمل میکند که به صورت مفرد بیاید مانند
3-مصدر زمانی که مقرون به(ال) شود عملش ضعیف میشود برخلاف اسم فاعل که اگر دارای (ال)باشد بازهم عملش همان عمل قبلی است وحتی نیازمند شرطی برای عمل کردن هم نمی باشد
4-مصدر برای عمل در فاعل ومفعول خود دارای شرایط یکسانی است اما اسم فاعل اگر بخواهد عمل نصبی انجام دهد علاوه بر دارا بودن شرایط رفعی باید دارای شرطی به نام داشتن معنای حال یا استقبال نیز باشد
5-مصدر اگر بخواهد عمل کند حتما باید دارای شرط تقدم بر معمول را دارا باشد برخلاف اسم فاعل که برای عملش این شرط لزومی ندارد

جمع بندی
ما در این پژوهش سعی کردیم تا با تعریف وبیان اقسام وحالات و شرایط عمل اسم فاعل ومصدر بین این دو اسم عامل که دارای شباهت هایی نیز هستند تمییز داده وکار را برای افراد برای تشخیص عامل بودن هرکدام از این دو در مثال های مختلف آسان سازیم


فهرست منابع
1-القرآن الکریم
2-معجم الوسیط-ابراهیم انیس -عبدالحلیم منتصر- عطیه الصوالحی- محمد خلف احمد-انتشارات اسلامی-1384
3-فرهنگ جامع نوین-احمد سیاح-چاپ هفتم –انتشارات اسلام-1387
4-صرف روان-امین شیرازی-چاپ پنجم-موسسه بوستان کتاب-1389
5-جامع المقدمات-میر سید شریف علی جرجانی-مجمع علمی اسلامی-1367-کتاب امثله
6-صرف متوسطه-حمید محمدی-چاپ شصت ویکم-موسسه انتشارات دار العلم-1384
7-درسنامه صرف-علی عرب خراسانی-انتشارات دار العلم-چاپ بیست وپنجم-قم-1427ه.ق
8-علوم العربیه-سید هاشم حسینی تهرانی-چاپ اول –نشر اخلاق-تابستان 1384-ج1
9-جامع الدروس العربیه-شیخ مصطفی علایینی –اول-دار الکوخ-1383
10-حاشیه الصبان-محمد بن علی الصبان-الطبعه الثانیه-منشورات الرضی و الزاهدی-قم-1363ش
11-نحو الوافی-عباس حسن-چاپ اول-مکتبه المحمدی-بیروت-لبنان-1428ه.ق
12-موسوعه النحو والصرف والا عراب-دکتر امیل بدیع یعقوب-بیروت-1388ه.ش
13-بدایه النحو-غلامعلی صفایی بوشهری-چاپ دوم-مدیریت حوزه علمیه قم-1390


 

 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.