بسم الله الرحمن الرحیم

 


     تقدیم به

آستان قدس رضوی و آستان مبارک حضرت معصومه (سلام الله علیها)
     و تقدیم به شاگردان مکتب امام صادق (علیه السلام)
و با تشکر فراوان
     از حضرت حجت الاسلام و المسلمین قاسمیان استاد بزرگوار پژوهش
     و از حضرت حجت الاسلام و المسلمین صادقی استاد محترم نحو
     و از دوست  و برادر عزیزم آقای محمد صدرا باریک بین که کمک هایش قوت کارم بود... .


چکیده:
مقاله پیش رو ماحصل پژوهشیست در پاسخ به این سوال که آیا مصدر می تواند عمل کند یا خیر؟
برای پاسخ به این سوال ابتدا به تعریف دقیق مصدر و انواع مصدر خواهیم پرداخت و سپس از عمل کردن آن ها سخن خواهیم گفت. همچنین به بیان شرایطی که برای اعمال مصدر ذکر شده و اشکال اعمال مصدر می پردازیم و اختلاف اقوال را هم ذکر می کنیم.
 ان شاءالله... .



فهرست 
مقدمه                                                                     1
کلیات                                                                       ۲
مفهوم شناسی                                                        ۴
معنای عمل کردن                                                      ۵
عمل مصدر                                                               ۶
شرایط عمل مصدر                                                     ۸
اشکال مصدر                                                           ۱۰
عمل انواع مصدر                                                       ۱۱
جمع بندی                                                               ۱۲
منابع                                                                       ۱۳
 

مقدمه

به درستی که آدمی در مسیر زندگی خویش،هدفی بهتر از کمال و رسیدن به قرب الهی نمی تواند برگزیند، پس چه بهتر که همه ی فعالیت ها و کنش های خود را مطابق با این هدف والا قرار دهد.
برای رسیدن به این هدف،شناخت مسیر نیاز است، مسیری که خداوند متعال راهنمای آن را در کتاب آسمانی خویش قرار داده.
استفاده ی از این راهنما مقدماتی دارد که اگر شناخت و طی کردن مسیر را بر خود واجب کردیم، مقدمات شناخت آن هم بر ما واجب خواهد شد.
"ادبیات عرب" از جمله مقدماتی است که برای فهم دقیق آیات کلام الله مجید لازم و ضروری است.لذا طبیعی است که هرچقدر طالب علوم دینی در ادبیات عرب مسلط در باشد،در فهم آیات قرآن هم موفق خواد بود.پس مطلوب است که طلاب حوزه های علمیه که داعیه دار تحقیق و تفقه در علوم دینی هستند در رابطه با یادگیری و تحقیق و تفحص در ادبیات عرب اهتمام ویژه ای بورزند.
پژوهش از جمله شیوه هاییست که زمینه را برای تفکر و تفقه طلاب روی موضوعات درسی خود فراهم می آورد.
لذا این حقیر هم با انتخابی موضوعی نحوی سعی در این داشتم که با نحوه تحقیق و پژوهش در علم ادبیات بیشتر آشنا شده و ان شاءالله در آینده برای تحقیق های مهم تر و کاربردی تر از این مهارت استفاده نمایم.
سوالی که در این دست نوشت قصد پرداختن به آن را دارم این است که آیا مصدر عمل می کند یا خیر؟
برای پرداختن به این موضوع پس از تبیین دقیق مساله به تعریف مصدر و انواع مصدر می پردازیم و در بخش اعمال مصدر هم شرایط متفاوتی که برای اعمال وجود دارد را بررسی می کنیم.


کلیات

تبيين مسأله
« آیا مصدر عمل می کند یا خیر؟»
در مراحل بعدی مسئله ما روشن تر می شود.

شناخت موضوع و محمول و نسبت حکمیه
در این مسأله موضوع ما "مصدر" است و "اعمال" محمول ماست. نسبت حكميه در چنين مسأله اي از نوع «وجود داشتن» است.

گونه شناسي
این مسأله از نوع هل مرکبه است.چرا که پس از تصور "مصدر" و پس شناخت معنای "عمل کردن"،اکنون داریم از عمل کردن مصدر سوال می کنیم.پس مسأله ما از نوع هل مرکبه است.
اين مسأله از نوع « حقيقيه» است.به اين صورت كه حكم مسأله كه«عمل کردن مصدر»مي باشد در خارج هم شامل مصاديق حقیقی و هم شامل مصاديقی که در خارج وجود ندارند ولی وجودشان مفروض گرفته شده، مي شود.
موضوع مسأله در قوه «محصوره كليه» است زيرا در مسأله سوري بر سر آن نيامده است ولي از آن جاكه مراد از مسأله بررسي كردن تمام مصدر ها از جهت عمل کردن است مشخص مي شود قضيه، محصوره كليه است.
حمل این مسأله از نوع «حمل شائع» است زيرا در خارج ناظر به مصداق است و تنها مفهوم آن مورد بررسي قرار نمي گيرد.
جايگاه
در ادبیات عرب و زیر مجموعه علم نحو بحثی مطرح می شود به اسم "اسماء عامل".
اسماء عامل چند مورد هستند که یکی از آنها مصدر است که می تواند عمل کند .

ضرورت
در بحث عمل کردن یا نکردن مصدر نظر مخالفی وجود ندارد و همه نحوییون بر روی عمل کردن مصدر اتفاق نظر دارند. اما در بحث شرایط عمل کردن و انواع مصدر های عامل مسائل مهمی هست که پرداختن به آن ها ان شاءالله خواننده این مقاله را در اشنایی با بحث اعمال مصدر کمک خواهد کرد.


مفهوم شناسی
طبق قاعده ی فهم السؤال نصف الجواب ابتدا باید منظور دقیق از موضوع مورد سوال را دریابیم. چون تحقیق ما در رابطه با اعمال مصدر است ابتدا قبل از ورود به بحث اصلی به بررسی واژه مصدر و و اعمال می پردازیم.

بخش اول: مفهوم شناسی لغوی
مصدر:
اصل کلمه است که از آن فعل ها ساخته می شوند.
از ریشه "صدر" به معنی صادر شدن.

بخش دوم:مفهوم اصطلاحی
مصدر: کتاب بدایه مصدر را اینگونه تعریف می کند: اسمٌ یدلُ علی حدثٍ مجردٍ عن الزمانِ متضمن علی احرف فعلَه.
یعنی اسمی که حروف فعلش را دارد و دلالت می کند بر حدث در حالی که مجرد از زمان است.یعنی به عبارت دیگرمصدر هم مثل فعل دلالت بر حدث دارد اما فرقش با فعل این است که دلالت بر زمان ندارد.


معنای عمل کردن:
برای پاسخ دادن به این سوال که آیا مصدر عمل می کند یا خیر لازم است علاوه بر معنای مصدر که معرفتش بیان شد، دقیقا تبیین شود منظور از عمل چیست تا بعد از آن درباره نسبت دادن آن به مصدر بتوانیم صحبت کنیم:
معنای عمل:
می دانیم که اعراب در کلام عرب نقش حساسی را بازی می کند به قسمی که کلمات معنای ترکیبی خود را به این وسیله اظهار می کنند. به صورت عمومی به کلمه ای که باعث اعراب گرفتن یک کلمه دیگر می شود می گویند عامل در آن کلمه لذا عمل کردن بر اساس این تعریف می شود تاثیر گذاشتن کلمه بر کلمه ای دیگر به گونه ای که کلمه موثَّر اعرابی بپذیرد.
اما اگر با دقت بیشتری به این پدیده نگاه کنیم متوجه می شویم که اساسا یک لفظ چگونه می تواند در لفظ دیگری تاثیر بگذارد و مثلا حرکت آخر او را تغییر بدهد. آیا لفظ که یک موجود بی شعور است می تواند حرکت مشعرانه انجام داده و اثر گذار باشد؟
برای پاسخ به این سوال نیاز به تحلیل حقیقت بحث اعراب و بنا و تبیین جایگاه این دو موجود در کلام عرب داریم که این مطلب از حوصله این مقام خارج است اما به صورت اجمالی بیان می شود که عمل کردن یک لفظ بر لفظ دیگر به این معناست که لفظ اولی از لحاظ معنایی و ساختار لفظی و منطقی اقتضای وجود لفظ دیگری را می کند و از طرفی لفظ دوم که دارای یک نقش ترکیبی متناسب و مرتبط با لفظ عامل است بر اساس اعتباری که اعراب کرده اند که ارکان در کلام مرفوع اند و فضلیات منصوب و اضافات مجرور، اعراب مناسب می گیرد. حال نحاة‌ اعتبار کرده اند که این اعرابی که این لفظ گرفته است به خاطر نقش ترکیبی اش توسط لفظ اول که به او نیازمند بوده ایجاد شده است.
پس در یک کلام اگر به تحلیل جایگاه عمل و عامل در ادبیات بپردازیم و بتوانیم اعتباراتی که نحاة برای آموزشی کردن ادبیات انجام داده اند را کنار بگذاریم می رسیم به این نکته که عمل کردن به معنای احتیاج یک کلمه به کلمه ی دیگر است که این احتیاج از ویژگی های ساختاری و معنایی لفظ ناشی می شود. در این حالت به کلمه اول عامل و کلمه دوم معمول می گویند.
مثلا همه می دانیم که فعل اقتضای فاعل می کند لذاست که فاعل را معمول فعل دانسته اند و نیز اگر ماده فعل متعدی باشد اقتضای مفعول به می کند که آن هم معمول فعل است. یا در تمییز نسبت چون ذات مبهم است اقتضای چیزی می کند که رفع ابهام کند از او که باز هم می بینیم عامل در این تمییز را همان ذات می دانند و قس علی هذا...
عمل مصدر
حال بحث این جاست که آیا مصدر بما هو مصدر نیازی دارد که بر اساس این نیاز محتاج کلمه ای دیگر شده و در نهایت عامل او شود یا خیر.
برای فهم این مطلب لازم است به صورت دقیق مدلول مصدر را بشناسیم:
ابن مالک در رابطه با مصدر گفته است:
المصدر السم ما سوی الزمان من                 مدلولی الفعل کامن من امن
بر اساس این بیت و شروح معلوم می شود که مصدر اسمی است که دلالت می کند بر حدث.  منظور از حدث هم معنای قائم به غیر است.
با توجه به همین دو نکته مشخص شد که مصدر اسمی است که مدلولش اساسا از نظر ساختاری محتاج است و این احتیاج باعث می شود که دست گدایی به دامان الفاظ دیگر دراز کند تا قیام پیدا کند. یعنی مصدر اگر می خواهد وجود پیدا کند نیازمند الفاظ دیگری است که معنای او را ایجاد کنند. برای فهم این مطلب لازم است کمی از منطف کمک بگیریم:
می دانیم که هیچ معلولی بدون علت ایجاد نمی شود و از طرفی هر پدیده ای و اتفاقی که در جهان می افتد تماما معلول هستند لذا نیازمند فاعل می باشند. وقتی مدلول مصدر یک حدث یعنی یک اتفاق و پدیده است از نظر منطقی چون مدلول مصدر محتاج است به فاعل خود مصدر محتاج می شود به چیزی که دلالت دارد بر آن فاعل. یعنی وقتی پدیده را به غالب لفظ آوردیم و عالمش را هم به غالب لفظ بیاوریم، به علت ارتباطی علی و معلولی که بین مدلول های این الفاظ وجود دارد خود این الفاظ هم به یک دیگر نیازمند می شوند. لذاست که می گوییم مصدر نیازمند به لفظ یا احیانا الفاظ دیگری است که دال هستند بر معناهایی که عامل مدلول لفظ مصدر می باشند.
بر این اساس یقین می شود که مصدر نیازمند به فاعل است که آن را انجام دهد لذا همین جا سوال اساسی پژوهش ما جواب داده می شود به این صورت که معلوم شد به دلیل دلالت مصدر بر حدثی که قائم به غیر است و معنای عمل کردن یک لفظ بر لفظ دیگر، مصدر عامل اسمی است که فاعل او می باشد.
البته باید دانست که گاهی جدای از این اقتضای ساختاری و منطقی که در همه مصدر ها می باشد که دلالت بر حدثی می کنند بعضی مصدر ها به دلیل ماده خاصی که دارند نیازمند به مفعول هم می باشند(البته باز هم تاکید می شود که این نیاز به دلیل ویژگی های ماده مصدر است).
لذا معلوم شد که مصدرها تماما در فاعلشان عمل می کنند و اگر متعدی باشند مفعول نیز گرفته و در آن ها نیز عمل می نمایند.
مویدی برای عمل کردن مصدر
گاهی سوال می شود این که شما می گویید مصدر در فاعلش عمل می کند اساسا معنا ندارد زیرا به کثرت مشاهده می شود که فاعل در معنا به مصدر اضافه می شود و پر واضح است که مضاف در مضاف الیه عمل نمی نماید. برای پاسخ به این سوال خوب است که توجه کنیم به این بیت ابن مالک :
و جرّ ما یتبع جرّ و من        راعی فی الاتباع المحلّ فحسن
در این بیت بیان می شود که تابعی که برای مضاف الیه مصدر (که فاعل اوست) آورده می شود می تواند مجرور باشد که این واضح است زیرا تابع از لفظ متبوع تبعیت کرده است و می تواند از محلّ مضاف الیه تبعیت کند. این تبعیت از محل نشان می دهد که اگر چه فاعل این جا به صورت اضافی مطرح شده و ظاهرا جر گرفته است اما حقیقت داستان این است که جایگاه این مضاف الیه فاعلیت است (و یا مفعولیت) و لذاست که توابع را می توان به صورت منصوب و مرفوع هم بیان کرد:
عجبت من ضرت زیدٍ الظریفُ
تا این جا بحث سر این بود که آیا مصدر می تواند عمل کند یا نه به عبارت دیگر آیا مصدر شانیت عمل دارد یا خیر که اثبات شد مصدر می تواند عمل کند. حال سوال این جاست که آیا هر مصدری می تواند عمل کند؟ آيا نباید ویژگی خاصی داشته باشد؟ نشانه ای برای این که مصدر میتواند عمل کند وجود دارد؟

شرایط عمل مصدر
مصدر برای اینکه بتواند در اسمی عمل کند و فاعل یا مفعول بگیرد باید شرایطی داشته باشد.آن شرایط عبارتند از :
   -  مفرد باشد. یعنی تثنیه و جمع نباشد.
   - مکبّر باشد.مکبّر در مقابل مصغّر است.یعنی اگر مصدر ما تصغیر شده باشد و اسم مصغّر باشد نمی تواند عمل کند.
   - مقدم بر معمولش باشد.مصدر اگر بخواهد عمل کند باید حتما پیش از معمولش بیاید.
   - غیر مختوم به تاء وحده باشد.مثلا تمره به معنی یک خرما.
   - غیر مفعول مطلق تأکیدی باشد.مگر زمانی که جانشنین فعلش باشد.
   - غیر مفصول عنه یا اجنبی

جناب سیوطی هم مواردی را به عنوان شرایط اعمال مصدر بر می شمرند:
   -ضمیر نباشد(ضمیری که به مصدر برگردد)
به خلاف "ضَربُک المُسیءَ حَسَنٌ و هو المحسنُ قبیحٌ.
ضمیر "هو" که راجع به "ضرب" است، در "المحسن" عمل نکرده است.
   - محدود نباشد( یعنی دال بر مرّه نباشد)
فَعلَه یک بار انجام کاری را نشان می دهد.
به خلاف "عجِبتُ من ضربَتِک زیدٌ".
"ضربه" که مصدر مرّه است در "زید" عمل نکرده است.
   - مجموع نباشد: مثنی و جمع نباشد.
به خلاف "عجِبتُ من ضرباتک زیدٌ".
 "ضربات" که جمع مونث است در "زید" عمل نکرده است.
   - بتوان به جای مصدر "أن" یا "ما" مصدریه به همراه فعل ( معلوم یا مجهول) قرار داد.
به خلاف « ضربت ضرباً زیداً» که «زیدا» نمی تواند معمول «ضرباً» باشد. چون «ضرباً» شرظ چهارم را ندارد، بلکه معمول «ضربتُ» است.  اما «ضرباً زیداً» که «ضرباً» از «ضربت» نیابت کرده، طبق نظر ابن مالک شرظ چهارم را دارد لذا «زیداً» معمول «ضرباً» است و طبق نظر ابن هشام شرط چهارم را ندارد لذا «زیدا» به وسیله فعل محذوفی که مصدر از آن نیابت کرده است، منصوب است.
مثال 1: ( و لولا دفعُ اللهِ النّاسَ)، أی أن یَدفَعَ اللهُ.
مثال 2: ( او اطعام فی یوم ذی مسغبه * یتیما) ای ان یطعم


اشکال مصدر عامل:
1.مضاف: اکثرا به فاعلش اضافه می شود و اگر متعدی باشد بعدش مفعولش می آید مثل این آیه: " فاذا قضیتم مناسککم فاذکروا الله کذکرکم ءاباءکم "
و یا آیه " و لولا دفع الله الناس"
که "الناس" مفعول به "دفع" و منصوب است.
و اگر لازم باشد فقط فاعل"و ما کان استغفار ابراهیم لابیه الا عن موعده".ای استغفار ابراهیم ربه .و" لا یسئم الانسان من دعا الخیر" ای دعائه الخیر
2.منوّن(مجرد از ال و اضافه): در این صورت اعمال مصدر کثیر و قیاسی تر است، چون شباهت بیشتری به فعل دارد. "او اطعام فی یوم ذی مسغبه * یتیما ذا مقربه " که "یتیما" مفعول به اطعام و منصوب است.
3.مقرون به ال: در این هنگام عملش ضعیف است و نادر تر از دو قسم دیگر است.
ضعیف الکنایه اعداءه         یخال الفرار یراخی الاجل.
که "اعداءه" مفعول به "النّکایه" و منصوب است.
نکته مهمی که لازم به ذکر است این است که :اسماء عامل در عمل ضعیف هستند و برای تقویت عملشان بر سر معمولشان لام تقویت می آوریم:
"و اجعل طاعتی لوالدی و بری بهما اقرّ لعینی من رقده الوسنان"


از انواع مصدر کدام یک عمل می کنند؟

وقتی با اعمال مصدر و شرایط اعمال و اشکال آن آشنا شدیم خوب است بدانیم که بقیه ی انواع مصدر مثل مصدر علَم و مره و ... در رابطه با عمل کردن چگونه اند؟
  مصدر میمی هم مانند مصدر عمل می کند.  
  مصدر علم غیر عامل است
  مصدر های غیر میمی و غیر علم:
       بغدادیون و کوفین:عمل می کند.
       بصریون:عمل نمی کند


جمع بندی
در این نوشتار با مصدر و بحث اعمال آشنایی نسبی پیدا کردیم و دانستیم که مصدر میتواند در ما بعدش عمل کند و معمول بگیرد. همچنین مباحث مرتبطی هم مثل شرایط اعمال مصدر و اشکال مصدر عامل راهم مورد بررسی قرار دادیم.ان شاءالله مطالب این پژوهش مورد استفاده خوانندگان قرار گیرد.


منابع و مئاخذ:
فراهيدى، خليل بن احمد ،کتاب العین، نشر هجرت‏، چاپ دوم، ۱۴۰۹ ه ق
جلال الدین سیوطی، همع الهوامع، نشر دارالمعرفه
جلال الدین سیوطی، الاشباه و النظائر فی النحو، موسسة الرسالة، چاپ اول، ۱۹۸۵م
علی بن محمد الاشمونی و الشیخ محمد الصبان، حاشیة الصبان علی الاشمونی، دار احیاء تراث العربی، چاپ اول، ۲۰۰۹م
مهدی مشایخی، بیان، نشر تولی، چاپ اول ، ۱۳۹۱ ه ش














 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.